結語（P507） Thay Lời Cuối
從西貢到喀布爾、巴格達……
在 Tân Sơn Nhất 機場，美軍士兵們正在討論如何幫助南越人民，以及如何讓他們的政府變得更強大。這些話聽起來雖然充滿樂觀，但也顯示出這項使命還需要許多年才能完成。南越政府貪腐成風，人民普遍缺乏教育，而上個月剛舉行的總統選舉，更因越來越多的舞弊證據而蒙上陰影。
這是國際通訊社對1967年阮文紹總統選舉的評論嗎？ 不是。
讀者只要把下面幾個詞替換一下，就會變成2009年9月美聯社（Associated Press）在9/11事件八週年紀念日前後發出的報導：
把「Tân Sơn Nhất」換成「巴格拉姆」（Bagram），把「南越」換成「阿富汗」：
巴格拉姆空軍基地——美軍士兵……正在討論如何幫助阿富汗人民，以及如何強化其政府。這些說法聽起來很樂觀，但也暗示這項使命距離完成還要許多年。阿富汗政府貪腐橫行，人民大多未受教育，而上個月舉行的總統選舉，正受到越來越多舞弊證據的困擾。
在卡爾扎伊參加總統大選之前，美聯社也曾於2009年7月27日如此評論：
「歷史學家最擔心的是，哈米德·卡爾扎伊總統政府的公信力極低，許多人認為這個政府貪污腐敗、巧取豪奪。人們不禁拿阿富汗今年8月20日即將舉行的總統選舉，與美國當年在越南的失敗進行比較——當時美國試圖透過1967年一場強加的選舉，來為一個不受人民支持的軍事政府尋求合法性。」
歐巴馬總統任命理查·霍爾布魯克（Richard Holbrooke，曾是季辛吉的幕僚）擔任阿富汗暨巴基斯坦特使。霍爾布魯克曾向研究越南問題的老資格專家斯坦利·卡諾（Stanley Karnow）請教經驗，希望能應用在阿富汗。卡諾回答得很直接：
「我們學到的第一件事就是：一開始就根本不應該跳進這個國家。」
阿富汗不是越南，塔利班也不是越共，但今天阿富汗和伊拉克的場景，為何與當年的越南如此相似？ 一樣是滿腔熱血、想幫助當地人民的美軍士兵；一樣是對當地貪腐政府的批評；一樣是充滿舞弊的選舉；一樣是教育程度低落、能力不足的人民；以及一樣從一開始，美國就根本不應該貿然介入。
關於伊拉克（P509）
在《KĐMTC》一書中，我們曾經這樣評論伊拉克：
「以色列是美國在中東的前哨。美國的利益要求必須減輕伊拉克對以色列的威脅，而這一威脅是由薩達姆·侯賽因主導的。解決薩達姆之後，當石油威脅也隨之減輕，美國軍隊遲早都必須撤回。而要撤軍，首先必須舉行全國大選，以建立民主制度。因為只有民主，伊拉克人民才能行使自己的自決權。選舉結束後，伊拉克政府必須盡快『發展自身已有的力量』。因此，伊拉克的軍隊和警察必須盡早成熟起來，以便自己能夠平定恐怖分子。」
事態的發展完全如我們所預料的那樣進行。2003年，為了準備2004年的總統大選，布希總統宣布將在2004年6月把政權移交給伊拉克政府，並且如期完成。之後，2005年1月舉行了國會選舉。這樣建立民主的做法本來是好的。
布希總統雖然以選舉人團票（electoral votes）獲勝，連任第二任期，但勝得並不光彩，因為對手戈爾在普選票（popular votes）上其實領先。不過他還是贏了。進入第二任期後，國內要求撤軍的壓力對他本人來說變得較為緩和，於是他又宣稱：「We will stay the course」（我們將堅持到底）、「We will stay as long as required」（我們將根據需要停留多久就停留多久）。這番話聽起來就像40年前麥克納馬拉國防部長在西貢所說的一樣（見第13章）。然而，說歸說，實際卻並非如此。
到了2005年2月，布希總統便已宣布：「伊拉克必須自己保護自己」（Iraq must defend itself，2005年2月2日）。
2007年6月，他飛往巴格達會見努里·馬利基總理（就像當年尼克森總統前往西貢會見阮文紹總統一樣），並宣布：「伊拉克的未來掌握在伊拉克政府自己手中……美國是一個信守承諾的國家，美國將與伊拉克站在一起，共同朝向一個目標前進，那就是建立一個獨立、自治、自立且能自我防衛的伊拉克。」這番話聽起來又像是尼克森總統在對阮文紹總統說話。
接著2008年的總統大選很快到來。2007年，為了幫助共和黨，布希總統與伊拉克政府簽署了一項撤軍協議——《駐軍地位協定》（Status of Forces Agreement），日期是9月23日，約定美國將在2011年底前撤出全部軍隊。後來臨近大選，又把撤軍期限提前到2010年。馬利基不得不表示：「美國大選是影響撤軍的一個因素」（The US Election played a factor）。
宣布撤軍本應營造和平前景，按理說應該有助於麥凱恩勝選才對。但不幸的是，2008年經濟在選舉前夕陷入嚴重危機，反而幫助歐巴馬大獲全勝。
如今薩達姆·侯賽因已經被推翻，石油危機也已降溫，伊拉克對中東的威脅不再是美國的主要顧慮。因此，2009年7月30日，國防部長羅伯特·蓋茨（與當年的羅伯特·麥克納馬拉同名）宣布，他「對伊拉克的進展感到非常振奮」，因此除了原定2009年底撤出的10,000名士兵之外，還可以再額外撤出5,000名士兵。
阿富汗（P510）
伊拉克的情況就是這樣：撤軍的最後期限是2010年底。那麼阿富汗又如何呢？
如果說已故參議員愛德華·甘迺迪曾經把「伊拉克稱為布希總統的越南」的話，那麼美國大新聞週刊《Newsweek》則以極大的標題把阿富汗稱為「歐巴馬的越南」。有趣的是，這一期雜誌出版時，距離歐巴馬正式宣誓就任總統才不過兩個多星期。甚至有人在網上寫道：「這篇文章是在歐巴馬當上總統後僅15分鐘就寫好的。」
也就是說，連歐巴馬還沒開始在阿富汗做任何事，這家媒體就已經下了結論。這充分說明，他們只是為了賣報而已。競爭壓力越大，對聳動新聞的需求也就越強。
最近，在2009年11月16日的那一期，《Newsweek》又在封面用大標題刊登：「我們如何（本來可以）贏得越南戰爭——給歐巴馬和阿富汗的驚人教訓，來自一場早已過去的戰爭」。但在同一期雜誌裡，卻又刊登另一篇文章提出警告：參議員約翰·凱瑞撰寫的〈要小心那些修正主義者〉。
當越南共和國（南越）崩潰時，歐巴馬才剛滿14歲，一個中學的乖乖學生，恐怕對越南所知不多。但他學習非常優秀，頭腦聰明。成為政治人物後，沒多久他就從越南戰爭中汲取了許多教訓。從他的行動就可以清楚看出這一點。
2002年10月2日，當時他還是伊利諾州州參議員，就發表了一篇反對伊拉克戰爭的演說：「I'm opposed to dumb wars」（我反對愚蠢的戰爭）。這個立場在他競選總統時也一直維持著。
如今當上總統後，他也不需要太過煩惱伊拉克問題，因為那是前任總統留下來的爛攤子。而且布希總統已經宣布了19個月內撤軍的計劃。歐巴馬只要把撤軍速度再加快一點，就已經算有成績了。正如前面所引述，國防部長羅伯特·蓋茨已經宣布，2009年底除了原定撤出的10,000名士兵外，還會再多撤5,000名。
至於阿富汗，對歐巴馬來說，儘管他曾經反對戰爭，但一旦成為總統，就同樣陷入約翰遜總統和尼克森總統當年的困境——在「成功」與「失敗」之間左右為難。這是因為在美國歷史上，從來沒有一位總統願意背上「失敗」的名聲。
當福特總統最終決定撤出南越時，也不能算是他的失敗，因為美國軍隊早在兩年前就已經全部撤離，而且當時留下了一個完整、擁有和平與尊嚴的南越。
2012年大選（P512）
歐巴馬也從越南戰爭中學到了一個極其寶貴的經驗：要想成功連任總統，就必須從現在開始就做好準備。
- 尼克森總統是在1969-1970年間就開始為1972年的大選做準備；
- 歐巴馬總統則是在2009-2010年間開始為2012年的大選布局。
關心時事的讀者會發現，歐巴馬總統的準備工作非常有條理，主要集中在三個方面：
- 「阿富汗化」（Afghanization）：幫助卡爾扎伊總統的軍隊進行組織和訓練，逐步取代美軍；
- 建立民主：2009年8月20日舉行總統選舉，之後再舉行國會選舉和地方選舉；
- 改變戰術：以「綏靖」（pacification）和「領土安全」（territorial security）取代過去的「搜索與摧毀」（search and destroy）戰術，改採「清剿與固守」（clear and hold）策略——先把塔利班從某個地區趕走，然後長期駐守。目前，根據美國參謀長聯席會議主席麥克·馬倫海軍上將的說法，塔利班已經在阿富汗34個省份中的11個省份重建了影響力。(1)
因此，從任期一開始就必須增兵。第一，幫助訓練阿富汗軍隊；第二，鞏固領土安全（2009年8月對阿富汗南部達哈內的塔利班巢穴發動大規模攻勢）；第三，早一點增兵也有好處，因為以後還要撤軍。越南戰爭的經驗告訴我們：只要一撤軍，就等於向外界證明「已經實現和平」。
所以我們看到，歐巴馬一上任就決定把駐阿富汗美軍增加一倍，達到63,000人。
經過與各方持續會商後，2009年12月1日，歐巴馬又決定增派30,000名士兵，這樣一來，美軍在阿富汗的總兵力已接近100,000人。但為了減輕國內輿論的反對，並且確實留好退路，他採用了所謂的「增兵與退出策略」（surge and exit strategy）：一面增兵，一面訂出18個月後開始撤軍的時間表。
越南戰爭的經驗顯示，美國的政策往往是：正如阮文紹總統所說的，「詹森總統派兵進來就是為了要撤兵出去」（見第13章）；或是尼克森時期：一方面幫助訓練南越軍隊，另一方面卻私下與對方接觸，並清楚告知撤軍的最後期限。到1972年大選時，美軍幾乎已經從南越全部撤出。
依照這一經驗，歐巴馬的政策也很難成功：因為事先宣布撤軍時間表，會大大抵消增兵所帶來的軍事效果。
時間過得很快，轉眼就到了2011年夏天，2012年大選的討論已經開始熱烈起來。到那時，「增兵與退出」策略的期限也將到期。歐巴馬總統就可以宣布「使命已經完成」。阿富汗已在2009年8月舉行過總統選舉，卡爾扎伊總統成功連任，民主制度已初步建立，領土安全也有所改善，阿富汗軍隊也逐漸成熟，一切看起來都很美好。美國可以撤軍了，「從今以後，內部事務就由卡爾扎伊政府自己負責，美國海軍陸戰隊無法代勞。」
這正是國防部長蓋茨在2009年夏天對伊拉克所說過的話。
另一個給歐巴馬的教訓是：當想要從阿富汗撤軍時，就要推動卡爾扎伊總統自己出面要求美國撤軍，就像伊拉克的馬利基總理或南越的阮文紹總統那樣。
2007年7月14日，馬利基曾公開宣稱：「伊拉克軍隊和警察已經有能力維護伊拉克的安全，美軍可以隨時撤離。」（美聯社，2007年7月14日）
1969年6月，在中途島，阮文紹總統也曾宣布美國可以撤走部分軍隊。據他後來回憶，因為他已收到明確訊號，知道尼克森總統想見他並告知撤軍決定，為了顧全面子，他便搶先一步，宣布同意美國「重新部署幾個師」（見第20章）。
在撤出阿富汗的最後階段，美國媒體和國會將會大幅加強對卡爾扎伊政府的批評，說它貪腐橫行、缺乏效率。而其他官員（包括國務卿）則可能會說：「外部力量無法取代內部的努力」，就像當年季辛吉對南越所做的評論一樣。他的意思是：南越政府和軍隊自己不行，失敗了也只能自己承擔。
諷刺的是，33年後我們才從解密的錄音帶中聽到季辛吉對尼克森總統的真實看法，大意是：如果南越垮台，「就把責任全部推給南越無能就好了」（見第15章和第16章）。
給小國的教訓（P514）
由此可見，可以從中為美國的盟友及其領導人汲取什麼樣的教訓。關於這一點，我們在《KĐMTC》一書中也已做過評論。在此僅為後世子孫簡要重述幾個主要教訓：
第一，必須自力更生，依靠自己； 第二，當需要尋求盟友幫助時，無論對方是哪一個強國，都必須時刻牢記：國防、外交與經濟才是決定性的因素； 第三，「權益」二字包含許多不同層面，絕不能籠統而論。
- 有三種主要的權益類型：國防、外交與經濟；
- 其中經濟權益比其他權益更為長期且持久；
- 對權益的認知總是隨著時間和情勢不斷變化。例如，一個國家在這個時期可能是重要的「前哨」，但到了另一時期卻可能不再重要，甚至反而成為盟友的負擔。
關於權益，強國的政治人物通常只做短期考量，時間單位往往是三、四年。他們嘴上常說「國家利益」（national interest），但對他們而言，所謂的國家利益其實只是他們自己對當時當地選民的認知，而且這種認知很快就會改變，正如「打開北京、關閉西貢」那樣（見第15章）。
季辛吉曾對尼克森總統說，放棄南越對美國的外交政策不會造成任何影響。然而事後連他自己也必須承認：越南戰爭結束僅僅六個月後，共產勢力便在非洲和阿富汗發動游擊戰；三年後，親美的伊朗國王政權垮台，中東戰略平衡徹底被打破，其影響一直延續到今天。(2)
在伊拉克戰爭問題上，布希總統曾提到，即使是基地組織領導人也認為美國會像在越南一樣逃跑。在美國情報單位截獲的一封由艾曼·札瓦希里（Ayman al-Zarqawi）寫給戰場指揮官的信中，有這樣一段話：
「美國在越南的力量崩潰，以及他們逃跑並拋棄追隨者的後果，值得我們深思……我們必須從現在開始就做好準備。」 (The aftermath of the collapse of American power in Vietnam and how they ran and left their agents is noteworthy. We must be ready starting now). (3)
至於阿富汗戰爭，歐巴馬總統已經公開宣布了撤軍時間表。因此，塔利班只需耐心等到2011年6月美軍撤離即可高枕無憂。美國也可能繞過卡爾扎伊總統，私下與塔利班進行談判，採用季辛吉當年的「體面間隔」（decent interval）方案，營造一段過渡期——從美軍撤出阿富汗到塔利班重返喀布爾掌權之間的一段「看得過去」的時間。在這種情況下，美國可能會推動成立一個由塔利班、卡爾扎伊政府及其他派系組成的「民族和解委員會」式的聯合政府。
當盟友撤退並棄之不顧時，對一個弱小國家來說是極其悲慘的；但對一個強國而言，這不過是再正常不過的行為：舊房子拆了蓋新的，生意虧本就關門、宣告破產。沒有人會說「這家牛肉麵店是我父母留下的，所以就算一直虧本，我也得繼續經營，好傳給下一代」。
由此看來，阮文紹總統可能過度重視「忠誠」、「信義」或「榮譽」這些在東亞文化（尤其是越南文化）中被視為最高價值觀的理念。但西方人的觀念卻大不相同：
- 忠誠固然重要，但他們並不會過度強調它。正如英國首相帕默斯頓勛爵所說：「大英帝國沒有永遠的朋友，只有永遠的利益。」（Great Britain had no permanent friends, only permanent interests）；
- 信義方面，也沒有「一言既出，駟馬難追」或「說話像釘子釘在柱子上」這種概念。在美國，做任何事都必須有書面文件，不能只靠口頭承諾；必須簽訂冗長的契約，還要經過公證（notarized）才具有效力；
- 榮譽也非常相對。對他們而言，職業生涯中最重要的是「不惜一切代價達成目標」（to do everything to reach your goal），就像季辛吉在阮文紹背後所做的那一套。
顯然，東西兩種文化之間存在巨大差異，包括思想體系、利害計算方式以及行為模式都不一樣。就連人的口味也不同——西方人覺得蝦醬或榴槤很臭，但他們的鳳尾魚（anchovies）和起司不也一樣嗎？因此，在人與人之間、乃至國家與國家之間的關係中，常常會出現矛盾與糾結。正如吉卜林所說：「東方是東方，西方是西方。」
這也正是後世子孫必須深入探討的重要課題：找出指導各民族交往的基本原則。如何讓來自不同歷史與文化背景的兩個盟友的領導人，能夠有效且和諧地合作，最終在結束合作關係時，能夠帶著歡欣而非痛苦、自豪而非屈辱地分手。
為落幕做好準備（P518）
從越南戰爭中還可以汲取另一個教訓：當一個小國與一個大國交往時，必須隨時為「落幕」的那一刻做好準備，因為這一刻遲早都會到來。
對美國而言，這一刻經常出現在總統大選年。每四年就一次。在這個時間點上，美國的政策往往會發生劇烈變化：現任總統必須撤軍，或公開宣布撤軍；必要時甚至要更換當地的人事，以便營造出「和平」的正面形象，這樣才有希望贏得連任。
因此，必須深入了解哪些因素會促使政策改變，這些改變來自兩黨政治體系的運作、媒體的影響力、關鍵領導人物之間的關係與影響力、國會的程序與動態、各種派系的角力，以及華盛頓的遊說活動。
在這一方面，越南共和國（南越）確實沒有留意，或者是沒有足夠的條件與人才去留意。甚至連阮文紹總統本人，可能也沒有徹底了解他的盟友。他一直在憂慮、一直在奮鬥，但卻受到兩大限制的束縛：
第一，是物質上幾乎完全依賴盟友：從一粒米、一公升汽油，到一支槍、一顆子彈，都必須仰仗援助，在這種情況下，很難真正獨立行動；
第二，是個人能力的限制：實際上，阮文紹總統是一位戰士。他在擔任國家領導人之前，所接受的訓練與累積的經驗，主要都是參謀與軍事方面的。他的助手阮銀（Ngân）回憶說，1983年初，在久別重逢時，阮文紹曾向他吐露心聲：「我在這裡（倫敦）已經住了8年，日子過得非常辛酸……但我學到了很多東西，比我在國家領導人職位上的那十年還要多。事實上，當年我並沒有為那個職位做好『準備』（préparer）。」由此可見，阮文紹總統後來做了許多回顧與反思。
儘管受到這些限制，阮文紹總統確實已經盡力而為，只是心有餘而力不足。他在同意簽署《巴黎協定》時，曾對邦克大使說：「我已經竭盡全力，我已經為我的國家做了所有我能做的事。」尼克森總統在回憶錄中引用了這句話，並讚揚他的勇氣：「雖然他的行動造成了很多困難，但我必須欽佩他的精神。」(4)
這是南越人民的功勞嗎？（P519）
依我們淺見，阮文紹總統的心境，在某種程度上也反映了南越大多數人民的共同心聲：我們已經盡了最大努力，我們已經竭盡所能，實在無法再做得更多了。
農田大片荒廢，變成戰場。國家財政幾乎全部投入國防：1974年的國家預算為7750億越南盾，其中3110億（約40%）直接用於國防開支。此外，還有用於購買稻米的民用開支1020億越南盾（約13%），但這些稻米主要也是為了供應軍隊。國家最寶貴的資產是人力：1974年南越人口約2000萬，勞動人口約780萬。如果以男性青年占一半計算（390萬），則其中120萬人、也就是將近三分之一的適齡勞動力都已經從軍。
阮文紹總統在1968年春節攻勢後的6月頒布《總動員法》。起初兵役年齡為21至28歲，後來擴大到19至38歲，最後定為18至38歲。雖然確實存在「鬼兵」、花瓶兵和逃避兵役的現象，但絕大多數青年還是甘願入伍。
1969年7月25日，尼克森總統在關島宣布「尼克森主義」（Nixon Doctrine）。根據這一主義，當盟國遭受攻擊時，美國將按照條約承諾提供軍事和經濟援助，但美國會要求該國承擔最主要的責任——也就是提供人力來自行保衛自己。
1971年底，尼克森總統向美國國會報告時說道：「南越人民已經使他們的國家成為尼克森主義原則一個非常清楚而具體的例證。」(5) 他列舉南越取代美軍的努力：「兩年前，美軍在12個月內的陣亡人數平均每週278人；1969年降至每週180人；1970年降至每週80人；而在1971年下半年，每週僅剩51人陣亡。」接著他總結道：「這些對美國而言的進展，實際上是南越人民努力的結果。他們彌補了美國努力的減少。現在他們已經承擔了大部分負擔，而且還願意承擔更多。」(6)
由此可見，連美國總統都不得不承認南越人民和越南共和國軍人的努力——他們在這場兩國共同的戰爭中取代了美軍（「南越是自由世界的前哨」）。然而，雙方軍人的處境卻有天壤之別：
美軍士兵作戰時，妻兒有充足的薪俸、有人壽保險和醫療保險。戰場上物資供應充裕，食品飲料和各種裝備應有盡有。感恩節時，甚至有飛機運來熱騰騰的火雞供他們慶祝。退伍後還能繼續享有各種福利、津貼和社會保障。
而越南共和國軍人卻是在極其艱苦的條件下作戰。許多士兵把妻兒留在後方，生活貧困匱乏。他們每月平均薪餉約20,000越南盾（1974年約合33美元，1975年約合28美元），僅夠購買米和魚露，幾乎沒有餘錢用於其他食物、藥品或娛樂。到了最後，連作戰物資也嚴重短缺。正如阮文紹總統在福隆戰役後寫給福特總統的信中所抱怨的：「北越軍隊攻勢猛烈，並得到猛烈的火力和裝甲支援。相反，越南共和國軍隊卻必須數著每一顆子彈來盡可能持久抵抗。」（1975年1月24日信件）
就連感情和歸期，士兵也不敢多做夢想。歌手 Thái Thanh 代替戰士唱道：「妹妹問哥哥何時歸來？請回答說：將來有一天哥哥會回來。」而 Duy Khánh 則接著唱：「哥哥的未來，妹妹哪有什麼可奢望的。」
世界上有哪一個民族，曾經心甘情願讓三分之一的青年在如此巨大的犧牲中入伍呢？
因此，最後阮文紹總統和我們許多人一樣：在陷入困境、走投無路的時候，就只能轉向天主、轉向神佛祈求。他曾對義大利女記者歐莉安娜·法拉奇（Oriana Fallaci）坦言：「有時候我覺得，除了祈求上帝之外，我已經什麼都做不到了。」(7)
將來，卡爾扎伊、馬利基，或阿富汗與伊拉克的其他領導人，遲早也只剩下祈求這一條路。只是與阮文紹不同的是，他們祈求的對象不是天主，而是阿拉。
回想當年蘇聯從阿富汗撤軍後，阿富汗領導人的下場，卡爾扎伊恐怕會比阮文紹總統祈求得更加虔誠。
古人心聲（P522）
早在兩千五百多年前的「東周列國」時代，鄭子家就曾寫信給趙宣子（引自李鴻章在清末編輯的《史籍選錄》）：
「如今大國責備說：『你們不合我的心意！』 但是小國已經把一切都獻給大國了！小國再也沒有什麼可以做的了。古人說過，侍奉大國時，小國的處境就像是一個人，又像是一頭鹿。如果大國以仁德相待，小國自然蒙受恩惠；如果不是這樣，小國就只能接受成為被追逐獵物的命運。還有什麼危險是小國沒有準備承受的呢？而等待著我們的命運，又哪裡是由小國自己能夠選擇的？」
當小國成為大國在戰爭中的盟友時，其處境往往就是如此，只能盡力而為，委曲求全，尋找縫隙求存。
法文有句話說：「plus ça change, plus ça revient au même」（越是改變，就越是回到原點）。喀布爾、巴格達總讓我想起西貢。越是看著哈米德·卡爾扎伊或努里·馬利基，我就越是想起阮文紹先生。
@@@@
鄭子家告趙宣子
晉侯合諸侯於扈，平宋也。
於是晉侯不見鄭伯，以爲貳於楚也。鄭子家使執訊而與之書，以告趙宣子曰：“寡君即位三年，召蔡侯而與之事君。九月，蔡侯入於敝邑以行，敝邑以侯宣多之難，寡君是以不得與蔡侯偕，十一月，克減侯宣多而隨蔡侯以朝於執事。十二年六月，歸生佐寡君之嫡夷，以請陳侯於楚而朝諸君。十四年七月寡君又朝，以蕆陳事。十五年五月，陳侯自敝邑往朝於君。往年正月，燭之武往朝夷也。八月，寡君又往朝。以陳蔡之密邇於楚，而不敢貳焉，則敝邑之故也。雖敝邑之事君，何以不免？在位之中，一朝於襄，而再見於君，夷與孤之二三臣，相及於絳。雖我小國，則蔑以過之矣。今大國曰：‘爾未逞吾志。’敝邑有亡，無以加焉。古人有言曰：‘畏首畏尾，身其餘幾？’又曰：‘鹿死不擇音。’小國之事大國也，德，則其人也；不德，則其鹿也。鋌而走險，急何能擇？命之罔極，亦知亡矣。將悉敝賦以待於鯈，唯執事命之。文公二年，朝於齊；四年，爲齊侵蔡，亦獲成於楚。居大國之間而從於強令，豈有罪也？大國若弗圖，無所逃命。”
晉鞏朔行成於鄭，趙穿、公婿池爲質焉。
白話文：
晉侯在黃父檢閱軍隊，於是再次會合諸侯於扈地，這是為了平定宋國的內亂。魯文公沒有與會，是由於齊國入侵有災難的原故。《春秋》書僅記載「諸侯」而不書諸侯名字，是因為此次會盟沒有功效。當時晉侯不肯和鄭伯會面，因為他以為鄭伯背晉而親楚。
鄭國大夫子家派執訊使者帶封信，是給晉國的趙宣子，信中說：「敝國國君即位的第三年，就請蔡侯一起事奉貴國國君。九月，蔡侯來到敝國，再前往貴國，敝國因為侯宣多作亂，敝國國君因此無法和蔡侯同行。十一月，消滅了侯宣多，就隨蔡侯朝見晉君，事奉貴國執事。十二年六月，歸生輔佐敝國國君的嫡子夷，到楚國請求陳侯一同朝見貴國國君。十四年七月，敝國國君又到貴國朝見，以完成陳侯歸服於貴國的事。十五年五月，陳侯從敝國前去朝見晉君。去年正月，燭之武前往貴國，是為了使太子夷前往朝見晉君。八月，敝國國君又前去朝見。以陳、蔡如此靠近楚國，卻不敢對晉國有貳心，那是敝國的緣故。雖然敝國這樣事奉貴國，為何還不能免於誅責呢？敝國國君在位以來，一次朝見貴國先君襄公，兩次朝見貴國國君靈公。敝國的太子夷與幾位臣子，先後到過絳都。雖然我們是小國，再沒有比這更盡禮數的了。如今大國說：『你沒有讓我稱心如意。』敝國只有等待滅亡，再也不能增加什麼的了。古人有這樣的話：『頭怕尾怕，剩下的身子還有多少是不怕的呢？』又說：『鹿臨死也顧不得選擇庇蔭的地方了。』小國事奉大國：如果大國以德對待，那小國就會以人道事奉；如果大國不以德對待，那小國就會像臨死的鹿一樣。急迫地無路可走，只能狂奔冒險，急迫時還有什麼可選擇的呢？貴國的命令沒有準則，我們也知道面臨滅亡了。只能將全部兵力派到鯈地等待，就聽貴國執事的命令了。鄭文公二年，曾到齊國朝見齊桓公。四年，為齊國攻打蔡國，也和楚國取得和議。處在大國之間，而聽從於強國的命令，這難道是敝國的罪過嗎？大國如不諒解小國，小國就無處可逃命了。」
晉國大夫鞏朔到鄭國講和修好，趙穿、公壻池到鄭國作人質。
GEMINI
這則出自《左傳》的「子家與趙宣子書」，精準地勾勒出弱小國家在兩大強權擠壓下的**「生存焦慮」與「戰略底線」**。
將故事中的晉國（北方的中原霸主）與楚國（南方崛起的強權）對應當今的美、中，我們會發現台灣正面臨與當年鄭國極其相似的困境：無論如何卑躬屈膝，都無法滿足強權的胃口。
一、 現代版「鄭國困境」：掏空與統一口號
故事中，鄭國對晉國可謂「事奉盡禮」，國君、太子輪番朝見，甚至幫晉國拉攏陳、蔡兩國，但晉靈公仍以「你沒讓我稱心如意」為由拒見鄭伯。這與你描述的現狀如出一轍：
· 美國（現代晉國）： 要求高額軍購（1.25兆）、產業轉移（5000億投資），卻不給予平等的政治待遇（進不了白宮、關稅照舊）。這正對應了故事中晉國的**「其命無常」**（命令沒有準則，隨意加碼）。
· 中國（現代楚國）： 要求「一中、統一」。雖然鄭國曾與楚國和談，但晉國卻因此認定鄭國「背晉親楚」。這反映出台灣即便只是想在兩強間維持現狀，也容易被美方視為不忠，或被中方視為挑釁。
二、 統派與獨派的回應邏輯
面對「困獸之鬥」的局面，台灣內部的兩大思潮可以從這封信中找到不同的戰略解讀：
1. 統派（對應：尋求「人道」與「避禍」）
統派的邏輯傾向於信中提到的：「小國之事大國也，德則其人也。」
· 觀點： 既然美國（晉國）如此貪得無厭且不給尊嚴，台灣不應繼續被當成「提款機」。
· 策略： 應轉向與中國（楚國）建立穩定的關係，避免因「事晉（美）」而得罪「楚（中）」，導致戰火臨頭。他們認為應強調「處大國之間，聽命若強」，以此向中方示弱求存，避免成為強權博弈的犧牲品。
2. 獨派（對應：強調「鋌而走險」與「底線」）
獨派的邏輯則傾向於信中著名的：「鹿死不擇音（蔭）」與「困獸猶鬥」。
· 觀點： 如果美國的索求無度已經到了「掏空」的地步，而中國的統一要求是「滅亡」的威脅，那台灣已無路可退。
· 策略： 既然「無所逃命」，不如展現「其何長慮」的姿態——即加強防衛能力。他們認為，正是因為台灣有「全部兵力（整軍待命）」的決心，大國才會坐下來談判（如故事結尾晉國派遣質子講和）。對獨派而言，與其被蠶食，不如讓強權知道：逼得太緊，台灣這隻「鹿」會反擊。
三、 故事給台灣的戰略啟示：從「掙扎」到「修好」
故事的結局很有趣：晉國在收到這封充滿憤怒與絕望的信後，反而派遣鞏朔去講和，並送人質到鄭國。這說明了兩件事：
1. 必須劃出「絕望底線」
鄭國之所以能換取和平，是因為子家明確告訴晉國：「我已經被你逼到不怕死了。」 當台灣能清楚表達「如果經濟被掏空、防禦被削弱，我將被迫倒向另一方或採取極端行動」時，美國（晉國）才可能意識到必須提供實質的「回報」（如貿易協定、政治承認），而不僅僅是索取。
2. 揭露大國的「無理」
子家在信中詳細列舉了鄭國的貢獻（朝見次數、外交成果），這是為了在「國際輿論」上站穩腳跟。台灣在國際上應更積極強調：我們已經負擔了高額防衛與投資，若大國（美、中）仍不提供相對的尊重與安全保障，責任在於大國。
3. 「聽命若強」的靈活度
文末提到鄭國曾朝見齊國、也與楚國和議，並反問：「這難道是小國的罪過嗎？」這是一種**「無奈的智慧」**。台灣在現實中，或許難以單方面斷絕與哪一方的往來，強調這種「為了生存不得不爾」的處境，有助於減緩大國的猜疑。
結語
如信中所言：「畏首畏尾，身其幾何？」
台灣的掙扎求生，不在於完全滿足晉（美）或屈從楚（中），而在於效法鄭國的子家：
· 對美： 敢於在經濟與軍購上表達「負擔已達極限」，要求對等的尊嚴與市場進入。
· 對中： 強調生存權與現狀，避免對方誤判而導致「鹿死不擇音」。
最終，小國的生存不全靠武力，而靠的是讓大國明白：逼死小國，對大國的利益也是一種損害。
GROK
台灣的古今困境：從鄭子家致趙宣子看兩岸與美台關係
這封兩千五百多年前鄭國大夫子家寫給晉國趙宣子的信，簡直就是為今日台灣量身打造的「生存教科書」。信中那句「鹿死不擇蔭」「急則無所擇」，以及「小國事大國：德則以人道事之；不德則如鹿然」，把小國在兩大強權夾縫中求生的無奈與絕望，刻畫得淋漓盡致。
把故事對照到今天：
- 鄭國＝台灣（小國，地處要衝，卻無力決定自身命運）
- 晉國＝中國（要求「一個中國」、兩岸統一，稍有不從就「責備」台灣「不合我心意」）
- 另一個隱形大國＝美國（要求台灣投資5000億美元、1.25兆軍購，幾乎掏空台灣經濟，卻不讓台灣進入白宮實質談判，關稅照樣高高在上）
台灣就像當年的鄭國，「一次朝見襄公，兩次朝見靈公」，太子與大臣頻頻前往「絳都」（華府），陳、蔡（其他盟友）靠台灣才不敢對晉國（中國）有二心——結果呢？大國依然說：「你沒有讓我稱心如意。」
台灣已經把能給的幾乎都給了：
- 對美國：全球最高的對美軍購比例、台積電赴美設廠（實際投資遠超5000億美元）、半導體供應鏈全面配合美國「去風險化」。
- 對中國：經濟依存度依然極高，兩岸經貿、文化交流從未真正切斷。
可是兩邊都還不滿意。中國說「你還不夠聽話」，美國說「你還不夠掏錢」。台灣就像那頭「鹿臨死」，已經無處可逃，只能「將全部兵力派到鯈地等待，就聽貴國執事的命令了」。
統派該如何回應？
統派若讀這封信，會看到現實的殘酷：小國不可能永遠在兩大之間「兩面討好」。歷史上鄭國最後的下場是「處在大國之間，而聽從於強國的命令」，最終仍逃不過被吞併的命運。 統派可以主張：與其繼續被兩邊榨取，不如主動選擇「以德事之」的那一方——接受「一中」框架，換取中國不再「誅責」，至少保住經濟命脈與人民生計。就像子家所說：「若大國以德對待，小國就會以人道事奉。」這是現實主義的選擇，而不是情感上的「賣台」。
獨派該如何回應？
獨派則會從信中看到另一層警醒：大國從來不講「忠誠」。美國今天要台灣當「前哨」、當「不沉的航空母艦」，明天若成本太高（像當年南越、伊拉克、阿富汗），一樣會「莫須有」找理由撤手。子家早就點破：「大國的命令沒有準則，我們也知道面臨滅亡了。」 獨派因此更應主張：真正的自立自強，而非繼續當美國的「提款機」。把軍購預算拿來發展不對稱戰力、強化經濟韌性、減少對中國與美國的雙重依賴，而不是一味「買安全」。否則台灣永遠是那頭「急則無所擇」的鹿。
兩派共同的出路：認清「小國無選擇」的現實
無論統獨，台灣人都該從這封古信中汲取同一個教訓——大國永遠只看利益，不看「忠誠」。 美國不會因為台灣「最聽話」就永遠保護台灣；中國也不會因為台灣「最配合」就放棄統一。 正如書中一再強調的「準備為落幕」（P518）：台灣必須及早自問：
- 當美國某天宣布「surge and exit」（增兵然後撤退）時，我們有沒有第二條路？
- 當中國某天說「你還是沒有讓我稱心」時，我們有沒有自保的能力？
子家在信末的無奈之語，正是今日台灣最該記取的警語： 「小國事大國……急迫時還有什麼可選擇的呢？」
台灣不是鄭國，但歷史的劇本驚人地相似。 真正的智慧，不是繼續在兩大之間「盡禮數」，而是認清「鹿死不擇蔭」的時刻已經逼近——然後，無論統獨，都該把力量放在「如何讓自己不再是那頭鹿」上面。
CHATGPT
你這段《春秋》故事，其實非常適合拿來當「台灣處境的隱喻模型」，而且幾乎可以一一對應到今天的結構困境。
我先把核心講白一點：
這不是「選邊站」的問題，而是「小國在兩個強權之間，永遠無法滿足任何一方」的結構性困境。
一、這個故事的本質：小國的「不可能任務」
鄭國的控訴可以濃縮成一句話：
我已經什麼都做了，為什麼你還是不滿意？
它做了什麼？
- 多次朝見晉國（表忠）
- 拉攏陳、蔡一起向晉國靠攏（擴大忠誠）
- 太子、使者、盟友輪番出場（制度性依附）
- 即使靠近楚國，也不敢背晉（戰略克制）
但結果是什麼？
👉 晉國仍然懷疑、仍然不滿、仍然準備處罰
這就點出一個殘酷現實：
當你是小國，你的「忠誠」不是事實，而是大國的主觀感受。
二、對照台灣：兩個「永遠不會滿意的晉國」
今天的台灣，其實同時面對兩個「晉國」：
1️⃣ 中華人民共和國（中國）
要求非常明確：
- 一個中國
- 最終統一
- 政治服從（不只是經濟）
本質是：
👉 要的是「最終解決方案」
2️⃣ 美利堅合眾國（美國）
表面要求：
- 巨額投資（你提的5000億）
- 龐大軍購（1.25兆等級）
- 地緣政治配合（供應鏈、晶片、戰略位置）
但關鍵點在：
👉 沒有安全保證的對價對等
甚至：
- 無法正式進入白宮決策體系
- 貿易待遇未必改善
- 關稅照收
本質是：
👉 要的是「戰略工具性」
三、鄭國＝台灣：經典三個對應
對應一：拼命表忠 → 仍被懷疑
鄭國：
「我們來了三次、五次、十次」
台灣：
- 軍購
- 投資
- 政治表態
結果：
👉 還是被問：「你到底站哪邊？」
對應二：地理宿命
鄭國：
「陳、蔡靠近楚國，不敢有貳心」
台灣：
- 地理上靠近中國
- 安全上依賴美國
👉 無法乾淨切割任何一方
對應三：最後的崩潰句
鄭國說：
「頭怕尾怕，身子還剩多少？」
這句話幾乎可以直接翻譯成台灣現況：
👉
- 對中國讓 → 內部政治爆炸
- 對美國讓 → 經濟與產業壓力
- 兩邊都不讓 → 安全風險上升
四、真正的關鍵句：鹿死不擇蔭
這句是整段最狠的：
「鹿臨死也顧不得選擇庇蔭的地方」
意思是：
👉 當小國被逼到極限，就會做「高風險、不理性、甚至自毀」的選擇
這對台灣非常關鍵：
可能的現代版本是：
- 過度押注單一強權
- 情緒性對抗（政治動員）
- 戰略誤判（低估代價）
五、統派 vs 獨派，其實都踩在同一個陷阱
你問的核心問題在這裡：
🔵 統派的問題
邏輯：
👉 投向中國，換取安全
問題在於：
- 中國要的是「結束問題」，不是「管理問題」
- 一旦進入，談判空間快速消失
👉 等於從鄭國變成附庸國
🟢 獨派的問題
邏輯：
👉 靠美國抗中，維持主權
問題在於：
- 美國不提供無條件安全
- 成本是：
- 軍購
- 經濟讓利
- 戰略服從
👉 變成高成本代理人
六、真正的結論（也是最不討喜的）
這個故事給的答案其實很冷：
小國沒有「完美選項」，只有「代價管理」。
也就是：
台灣真正該問的不是：
- 要不要統？
- 要不要獨？
而是：
👉
「我們要用什麼方式，讓兩個大國『都不急著處理我們』？」
七、如果用你的風格寫一句狠話（可當投書金句）
我幫你提煉一個可以用的句子：
「鄭國的悲劇，不在於不夠忠誠，而在於它以為忠誠可以換來安全；台灣今天的危險，也不在於選邊錯誤，而在於相信選邊可以解決命運。」
語譯：
這是鄭晉外交鬥爭的一個回合。鄭國處於晉楚兩強之間，對於近鄰的晉國要侍奉，可對於遠一些的楚國也要朝拜，這還未計尚須在齊秦的周旋，察言觀色仰人鼻息，夾縫中的苟活苦不堪言。但是晉國對此還很不滿意。於是，鄭國的執政大臣子家給晉國的執政大臣趙宣子寫了這封信。這是一份照會，也可以說相當於一份最後通牒。在信中子家歷數了鄭君對晉的朝見，暗示其所表現出的恭順已無以復加，如果晉再如此逼迫，不對現行政策改弦更張，那鄭國只能是鋌而走險，徹底投靠楚國，和晉國決一死戰。文中只有三位人物：晉侯、晉國大臣趙宣子和鄭國的執政子家。
鄭國子家的照會，不是致意晉侯，而是“告趙宣子”，這因爲趙宣子才實權在握，而他與晉侯，也有着十幾年的、非同尋常的生死淵緣。
這個晉侯，是晉襄公的兒子夷皋，即晉靈公。晉文公流亡在外十九年，秦穆公送其渡河回晉已經有六十二歲了，他在位只有九年，就病死傳位給太子姬歡，也即晉襄公。姬歡是晉文公逃亡前在蒲城的兒子，晉獻公進攻蒲城時，文公逃亡，夷皋倖免於難，躲入民間。晉文公即位後他被文贏認爲己子，估計其繼位時候已經有四十多歲。有些學者認爲，姬歡系文贏所生，很有些牽強，因爲重耳從楚到秦才娶得文贏，且是當年就渡河復國，如姬歡爲文贏之子，則繼位時節不足十歲，哪裏像秦晉崤之戰時剛剛繼位的晉襄公！何況晉襄公在位僅僅七年，卻做成了不少大事，這絕非十三四歲的少年所能爲。但是，也正是因爲他避難民間，直至文公復國纔來投奔，所以娶妻生子較晚，他死的時候太子夷皋還在襁褓。爲了他繼位的人選，晉國的大臣們很是爭論了一番，他們覺得立夷皋爲君，政局是不容易安定的，還不如立一位年長的公子。當時晉文公的從亡臣子，如趙衰、咎犯俱已亡故，執政的大臣是趙盾，就是本文所說的趙宣子，他是趙衰和叔隗之子，準備到秦國迎接晉襄公的弟弟公子雍，而賈季主張到陳國迎接公子樂。趙盾爲此罷免了賈季官職，賈季逃亡翟國，趙盾派大將先蔑、重臣隨會去秦國。
此時秦穆公亦故，秦康公繼位。他認爲必須以重兵送公子雍爲妥。因爲上次秦穆公送晉文公復國，還沒有安定晉國國內的局勢，就匆匆退兵了，結果呂甥、郤芮隨即陰謀叛亂，若非勃鞮告密，還不知鹿死誰手。所以這次大軍準備得很充分，隨先蔑、隨會緩緩而行。可是在晉國，此時卻出現了變故：夷皋的母親聽說後，抱着太子上朝，把夷皋放在趙盾懷中：“先君在病重時，就把他的兒子交給你了，當時他囑咐說，如果你能教誨他成才，那是對晉國的恩賜，如他不能成才，則就只能怨你失職。你爲什麼棄之另立？”諸位大臣啞口無言，只能是擁立夷皋繼位，這就是晉靈公。趙盾自統大軍，在令狐迎擊秦軍。秦康公是好心好意，幫人落得個冤家，先蔑隨會也只好流亡秦國。趙盾扶保着一個孩子，晉國的內政外交是一手操持，所幸還有昆弟趙穿鼎力相助，十幾年總算磕磕絆絆地走了過來。但是趙盾未得周公精神的精髓，周公旦輔佐周成王，是時刻不忘對侄子的教育；趙盾是位臣子，就不能太放肆，以避免流言蜚語，日久天長就培養出一位奢侈荒淫的君王，《史記》載：“十四年（新君繼位時爲元年）靈公壯，厚斂以雕牆，從臺上彈人觀其避丸也。”何等的殘暴！用弓弩發彈子傷人，觀看無辜者逃跑躲避爲樂；至於殺人更是家常便飯，一次殺了廚工，還讓他的老婆背屍體去丟棄。趙盾多次勸諫，惹得晉靈公煩躁，曾幾次派刺客去暗殺。趙盾不得已逃亡，還沒有出境，趙穿就帶兵襲殺了晉靈公迎趙盾回朝，晉國的民衆對此都很擁戴。但是史官董狐仍然記錄在案：“趙盾弒其君”，趙盾認爲自己無罪，董狐指出趙爲執政，逃亡還沒有出境，返回後又不懲辦趙穿，就應該負全責。後人評論認爲，董狐記錄實事求是，不爲尊者隱匿過失；趙盾也是爲了國家，確實是一位忠臣，揹着黑鍋有些可惜。事件後趙盾迎接公子黑臀（晉文公之子）立爲晉成公。
鄭國當時的國君是鄭穆公，即鄭文公之子子蘭也。鄭文公有三位夫人，但是她們所生的兒子都因罪死，文公一怒之下，將姬妾庶出的公子一律驅逐。公子蘭逃奔晉國，侍奉晉文公謹慎，所以很得喜愛。晉文公出兵圍鄭時（見第一卷《燭之武退秦師》），秦穆公自行退兵，晉文公也只能和鄭文公盟約，條件即是立子蘭爲太子。鄭國的羣臣認爲，子蘭在諸公子中最賢，立之對國家有利，於是子蘭成了太子。兩年後晉文公和鄭文公相繼而卒，子蘭繼位爲鄭穆公。子家是當時鄭國的執政大臣，也是姬姓的公子，名歸生。
本文涉及的史實發生在魯文公十七年，即晉靈公繼位的第十年，應該說那時他還是個青少年，國家事務的決斷，仍須趙盾爲之。子家致函趙盾，是相當適宜的，但是作爲正式的外交照會，書面上仍然對着晉靈公。
晉靈公在詹會合諸侯，商議平定宋國內亂的事務，此間（於：在，是：這次）他沒有會見鄭文公，認爲鄭投靠楚國，對晉國已有貳心。
——應該說明的是，詹就在鄭國的地域，晉靈公在近邊大會諸侯，卻不召見鄭文公，已經明顯地表露出極大的不滿。按照周朝在立國初對功臣、王室重要成員和前代君王后人的封爵，晉爲侯爵而鄭爲伯爵，所以分別稱其爲晉侯鄭伯。文中尚有蔡侯、陳侯亦然。——
鄭國的執政大臣子家派執訊——即負責聯絡的官員——給晉國送來書信（與之：給晉君送來），以向趙宣子申述。
——子家的書信是給晉國的外交文書，本來其接受者是晉侯，但主持政務的是趙盾，子家也就不再繞彎子，總統還是個小孩子，我也不過是個代言人，那就直接和你這位總理交涉吧，但文書陳述的主要對象仍是晉侯。——
信中說：“我們國君繼位才三年，就曾招蔡莊公（他也封爵爲侯，故稱蔡侯）來一同去侍奉貴國（當時是晉襄公），九月蔡侯到達以後（蔽邑：對自己地域的謙稱）準備出發，但我國因爲侯宣多事件——公子子蘭逃亡晉國，在晉文公伐鄭時，作爲盟約條件被立爲太子，當時一些鄭國的大伕力促此事，其中包括侯宣多；兩年後鄭文公卒，侯又力保子蘭繼位爲鄭穆公，爲此侯宣多居功專權，故子家稱之‘侯宣多之難’——因此國君不能和蔡侯同往。十一月大體平定了侯宣多的作亂後，（在僅過了兩個月之後）就緊隨蔡侯去朝見襄公。十二年六月，我姬歸生陪伴着太子夷，爲陳國（陳侯：陳共公）要朝見晉須請命於楚國的事宜，專意來朝見君王稟告——這時候已經是晉靈公在位。十四年七月，我們國君又來朝見，從而促成（蕆：讀chan，完成）了陳國的事情（作爲楚國附屬的陳來和晉和好），十五年五月，陳侯從我國出發前往貴國去朝見君王。去年正月，燭之武陪伴着太子夷又往朝見（往年：去年；往朝夷：應是‘夷往朝’，這是個倒裝句，是因爲在燭之武后面省略了‘佐’字）。八月我國君又親去朝見。按說（以：釋爲按照）陳、蔡這樣和楚親近的國家（邇：讀er，近，如遐邇聞名），卻對晉不敢懷有貳心，是（則：這裏作判斷詞）我國的作用啊！雖然我們這樣盡心地侍奉君王，爲什麼（何以）仍然不免獲罪？我們國君繼位以後，一次朝見襄公，兩次朝見君王（這裏的‘一’、‘再’指的是一次和兩次，而不是‘首先’和 ‘然後’），太子夷和我國的幾位大臣，相繼到你們絳都朝拜。
——文中的這個‘孤’應該是鄭穆公的自稱，外交文書的言者其實就應該是國君，但本文是以子家的口氣申述，例如自稱‘歸生’，稱鄭穆公爲‘寡君’，稱太子‘寡君之嫡夷’。可是這裏卻用‘夷和孤的二三臣’這種口氣來稱呼太子——直呼其名——和大臣們，只有鄭穆公纔有此資格。這可能是左丘明寫書時有所失誤。——
雖然我們是個小國，但盡心盡意地所做是沒有（蔑：無）再能超越的了，現在大國（指晉）還說：‘你們沒有滿足（逞：使得逞）我的願望’。那我們只有滅亡，因爲確實已經再也無以復加了。古人說過：‘畏首畏尾，去了兩頭，身子還能剩下多少？’還說過：‘鹿在生死的關頭，就顧不得選擇庇廕的地方了（音：古通蔭，即庇廕之處。這言外之意是，如果晉國逼迫得太緊，鄭國也只能不得不投靠楚國了）。’小國侍奉大國，如能遇恩德相待，他們就是人；如不能被尊重，他們就是危機中的鹿，鋌而走險——鋌：快跑的樣子，在險路上飛奔——急迫之中還有什麼選擇！你們的命令，已經超越了極限（罔極），我們知道就要亡國了，只能準備（將）悉數動員我軍（賦：軍隊，因爲那時是按照田賦出兵員的），開赴鯈地（鯈：讀chou，在鄭晉邊界）迎候你們，現在只有聽候您的決定了。文公二年我國也曾朝見齊國，四年，爲齊國去攻擊蔡國，結果是和楚國講和（蔡國是楚的盟國）。居於大國之間而服從其強制性的命令，難道也是罪過嗎？作爲大國您要連這也不體諒，我們就已經不在乎違抗了。”
晉國於是派鞏朔來鄭國講和、盟約，並把趙穿和晉君的女婿池（此人或許是晉襄公的女婿，因爲晉靈公當時只十幾歲）留在鄭國作爲人質。
這一篇照會，終使晉國趙盾審時度勢，改變了對鄭的外交策略。鄭國在楚晉二強的夾縫中苟活，可以說對雙方都畢恭畢敬，就如子家所說是無以復加了。而此時晉國仍不滿意，也即要求專一敬我，這其實就斷絕了鄭國的生路。晉人不講信義，曲沃翼都爭鋒，同族手足相殘，借道伐虢而滅虞，對秦以怨報德，晉靈公的繼位也是趙盾等出爾反爾的例證。如果鄭國徹底和楚斷絕來往，今日讓趙盾心滿意足，就必須面對楚國的討伐。等到楚軍壓境，再向晉國求援是來不及的，只能死路一條。而晉又從不枉費錢糧，不像燭之武說秦退兵，穆公還留逢孫等駐守，反正屈從晉國是死，不從也就再無可加之刑了，鄭雖軍力綿薄，但也能拼死一搏，或楚國尚有體諒，傾力前來救援，絕路逢生也未可知，這纔有了子家的吶喊。所謂哀兵必勝——民不畏死奈何以死畏之。
子家的說辭，和展喜不同。雖然齊魯和晉鄭相互地位、關係有相似之處，但展喜是胸有成竹：當時的齊孝公內憂不斷，伐魯不過是炫耀武功，魯國雖有災荒，但人心同仇敵愾。齊軍並不願在疆場和魯國對決，更不能粘着對恃。所以很順利地說退齊兵。子家文書倒類似燭之武的方式，都是在國家最危難的時候，都是在邏輯上引出第三方的砝碼，讓對方來權衡利弊，重新斟酌和我方的關係。所不同的是，子家的陳述面對的晉國，是威脅的主要發起方，而燭之武說秦穆公，面對是進攻聯軍的次要部分；因爲當時晉文公是決心滅鄭，沒有改變的可能性——叔詹自殺都無濟於事！但秦穆公的軍事實力最強，具有左右局勢的能量，而第三方砝碼就是晉的圖霸！所以談判水到渠成。子家面對的晉靈公（也即趙盾），只有徹底折服鄭國的願望，卻沒有滅鄭的力量——如果能夠，他不必裝模作樣；鄭國尚有一定的經濟軍事實力，不是陳蔡小國所能比，又地處中原戰略要衝，是晉楚在爭霸中最具價值的幫手。可以說，他們誰爭取到鄭國，就爲稱霸奠定了最有力的基礎。子家的說辭，最讓趙盾擔憂的，不是“鹿死不擇蔭”，而是鋌而走險——徹底地投靠楚國，甚至請楚派軍駐守。這個砝碼的重量，趙盾不可能不掂量。子家專門說到陳國，那麼詳盡地講他先和陳侯去楚國請示，再和陳侯來晉國朝見。言外之意是：你看看楚國多大氣，我們是不能只依靠你的！和解是最好，開戰也可以，讓我徹底背離楚國不可能！利弊得失您看着辦吧。
Thay Lời Cuối (P507)
Từ Sài gòn tới Kabul, Baghdad
Phỉ trường Tân Sơn Nhất - Bình sĩ Mỹ... bàn việc giúp đỡ nhân dân Miền Nam và làm sao làm cho chính phủ họ mạnh thêm nữa. Tuy những câu này là lạc quan, nhưng nó cũng nói lên một sứ mệnh còn phải nhiều năm nữa mới hoàn thành được. Chính phủ Miền Nam tham nhũng lan trần, người dân thì ít được học hành, và cuộc bầu cử tổng thống trong tháng vừa qua đã bị hoen ố vì những chứng cớ gian lận ngày càng nhiều."
Đây là bình luận của thông tấn xã quốc tế về cuộc bầu cửTổng thống Thiệu năm 1967? Không phải. Độc giả chỉ cần thay thế mấy chữ sau đây thì nó ra bản tin của Associated Press đánh đi vào tháng 9 năm 2009 nhân ngày kỷ niệm biến cố 9/11:
“Tân Sơn Nhất' đổi ra thành 'Bagram; và "Miền Nam' đổi ra "Afghanistan,"
"Bagram Airfield - Soldiers...discuss helping the Afghan people and strengthening its government. The phrases are optimistic, but they also suggest a mission that is years from completion. Afghanistan's government is rife with corruption, its people largely uneducated and last month's presidential election is plagued by mounting evidence of fraud."
Trước cuộc bầu cử ông Karzai thì Associated Press cũng đã bình luận (27/7/2009):
“Trong những mối lo ngại của các sử gia là mức độ tín cây của chính phủ Tổng thống Hamid Karzai, bị nhiều người coi là vơ vét và tham nhũng lan tràn. Người ta so sánh sự giống nhau giữa cuộc tuyển cử tổng thống ở Af-ghanistan ngày 20 tháng 8 vừa qua (2009) và thất bại của Hoa Kỳ tại Việt Nam để hợp pháp hóa một chính phủ quân sự không được dân ủng hộ, qua một cuộc bầu cử áp đặt vào năm 1967."
Ông Richard Holbrooke (một cựu nhân viên của ông Kissinger) được Tổng thống Obama chọn làm Đặc sứ ở Kabul (và Pakistan). Ông hỏi Stanley Karnow, một nhà bảo lão thành về Việt Nam về kinh nghiệm để áp dụng vào Afghanistan. Karnow trả lời: “Điều mà ta đã học được là trước hết: ngay từ đầu đã không nên nhảy vào xứ này. "
Afghanistan không phải Việt Nam và Taliban cũng không phải Việt Cộng, nhưng khung cảnh ở xứ này và Iraq ngày nay sao nó giống Việt Nam ngày trước đến thế. Cũng những người lính Mỹ hăng say muốn giúp, cũng những lời chỉ trích chính phủ tham nhũng, bầu cử gian lận, nhân dân yếu kém, và ngay từ đầu thì Mỹ cũng đã chẳng nên nhảy vào làm gì.
Iraq(P509)
Về Iraq, trong cuốn KĐMTC, chúng tôi có bình luận: "Do Thái là tiền đồn của Mỹ ở Trung Đông. Quyền lợi của Mỹ đòi phải giảm đi mối đe dọa của Iraq đối với Do Thái do Saddam Hussein chủ trì. Dẹp xong Saddam rồi, và khi đe dọa về dầu lửa đã giảm bớt, sớm muộn thì quân đội Mỹ cũng sẽ phải rút về. Và muốn rút, trước hết phải có tổng tuyển cử để xây dựng dân chủ. Vì có dân chủ thì nhân dân Iraq mới thì hành được quyền tự quyết của mình. Bầu cử xong, chính phủ Iraq phải sớm "phát triển những sức mạnh sẵn có của mình." Bởi vậy, quân đội và cảnh sát Iraq phải trưởng thành cho sớm để tự mình đánh dẹp quân khủng bố.
Mọi việc đã và đang xảy ra đúng như vậy. Năm 2003, để chuẩn bị cho bầu cử 2004, Tổng thống Bush tuyên bố sẽ chuyển quyền lại cho chính phủ Iraq vào tháng 6, 2004, và đã hoàn thành. Sau đó thì có bầu cử Quốc Hội vào tháng 1, 2005. Xây dựng dân chủ như vậy là tốt rồi. Tổng thống Bush thắng cửthêm một nhiệm kỳ với số phiếu cử tri đoàn (electoral votes) dù là không có gì vẻ vang vì ông Gore thắng nhiều phiếu phổ thông (popular votes) hơn, nhưng vẫn là tháng. Bắt đầu nhiệm kỳ hai, áp lực rút quân trở nên nhẹ nhàng hơn đối với bản thân ông nên ông lại tuyên bố: "We will stay the course" (Chúng tôi sẽ giữ nguyên lập trường) và "We will stay as long a required" (Chúng tôi sẽ ở lại bao lâu còn đòi hỏi), nghe như Bộ trưởng McNamara đã tuyên bố ở Sàigòn 40 năm trước đó (xem Chương 13). Nhưng nói vậy mà chẳng phải vậy.
Chỉ tới tháng 2, 2005 thì TT Bush đã tuyên bố: "Iraq phải tự bảo vệ chính mình" (Iraq must defend itself (2 tháng 2, 2005).
Tháng 6, 2007, ông bay sang Baghdad gặp Thủ tướng Nuri al-Maliki, (giống như TT Nixon tới Sàigòn thăm TT Thiệu) và tuyên bố: “Tương lai của Iraq là ở trong tay chính phủ Iraq... Hoa Kỳ là quốc gia luôn giữ lời hứa, và Hoa Kỳ sẽ đứng cùng với Iraq để tiến tới một mục tiêu chung, đó là một nước Iraq độc lập, tự cai trị lấy mình, tự tồn tại và tự bảo vệ lấy mình." Nghe như TT Nixon đang nói với TT Thiệu.
Thế rồi cuộc bầu cử 2008 đã mau tới. Năm 2007, để giúp đảng Cộng Hòa, TT Bush ký với chính phủ Iraq một hiệp định về việc rút quân "Status of Forces Agreement" ngày 23 tháng 9: Mỹ sẽ rút hết quân vào 2011. Gần tới ngày bầu cử thì lại đổi hạn chót cho sớm lên: 2010. Ông Maliki phải bình luận “Bầu cử tại Mỹ đã là một yếu tố rút quân" (The US Election played a factor). Tuyên bố rút quân là giúp làm sáng lên viễn tượng hòa bình, và như vậy thì lẽ ra phải giúp cho ông McCain tháng cử? Chẳng may cho đảng Cộng Hoà, kinh tế năm 2008 lại rơi vào vòng khủng hoảng trầm trọng ngay trước lúc bầu cử, giúp cho ông Obama đại thắng.
Bây giờ thì đã dẹp xong Saddam Hussein, cơn sốt dầu lửa cũng hạ nhiệt, sự đe dọa của Iraq ở Trung Đông không còn là mối lo ngại lớn nữa. Thảo nào vào ngày 30 tháng 7, 2009, Bộ trưởng Quốc phòng Robert Gates (cũng cùng tên giống như Robert McNamara) đã tuyên bố là ông “rất phấn khởi về những tiến bộ ở Iraq, nên có thể rút thêm 5,000 quân ngoài số 10,000 sẽ rút cuối năm nay (2009)."
Afghanistan(P510)
Iraq thì như vậy: hạn chót rút quân là cuối năm 2010, nhưng còn Afghanistan thì sao đây? Nếu như cố Nghị sĩ Edward Kennedy đã gọi "Iraq là Việt Nam của Tổng thống Bush" thì tuần báo lớn Newsweek đã đăng một tựa để thật to gọi Af-ghanistan là "Vietnam của Obama." Cái hài hước là số bào này lại được xuất bản chỉ hơn hai tuần sau khi Obama đăng quang. Có người còn viết trên mạng là "bài này được viết chỉ 15 phút sau khi ông Obama làm tổng thống.” Như vậy thì dù là chưa biết ông Obama sẽ bắt đầu làm gì ở Afghanistan thì báo này đã đi tới kết luận rồi. Điều này chứng tỏ là chỉ làm sao bán được báo. Áp lực cạnh tranh càng cao, nhu cầu đăng tin tức giật gân càng mạnh.
Mới đây, trong số ngày 16 tháng 11, 2009, lại đăng đầu để lớn ngoài bìa: "Làm sao chúng ta đã (có thể) thắng ở Việt Nam - Những Bài Học Ngạc Nhiên Cho Obama và Afghanistan Từ Một Cuộc Chiến đã Lâu Trước Đây". Nhưng trong cùng số báo lại thêm một bài để cảnh cáo: "Hãy Cẩn Thận Với Những Người Theo Chủ Nghĩa Xét Lại " của Nghị sĩ John Kerry.
Lúc VNCH sụp đổ thì ông Obama mới lên 14 tuổi, cậu bé thư sinh trường trung học chác cũng không biết gì nhiều về Việt Nam. Nhưng ông học hành rất giỏi, trí tuệ thông minh. Trở thành một chính trị gia, chẳng mấy lúc mà đã rút tỉa được nhiều bài học về Việt Nam. Cứ xem hành động của ông thì cũng thấy rõ. Ngày 2 tháng 10, 2002 lúc còn là một nghị sĩ ở cấp tiểu bang (Illinois), ông đọc bài diễn thuyết chống chiến tranh Iraq: "I'm opposed to dumb wars" (Tôi chống lại những cuộc chiến ngu xuẩn). Lập trường này tiếp tục vào lúc tranh cử. Bây giờ lên chức tổng thống, ông cũng không phải quá lo nghĩ về Iraq vì đó là chuyện của người tiền nhiệm. Vả lại tổng thống Bush đã tuyên bố kế hoạch rút quân trong 19 tháng. Ông Obama chỉ cần rút cho nhanh hơn chút đỉnh là có điểm rồi. Như đã trích dẫn trên đây, Bộ trưởng Quốc phòng Robert Gates đã tuyên bố sẽ rút thêm 5,000 quân vào cuối năm 2009.
Về Afghanistan thì đối với ông Obama, dù có chống chiến tranh đi nữa, nhưng khi đã trở thành tổng thống rồi thì cũng bị lấn cấn giữa "thành công" và "thất bại," như hai Tổng thống Johnson và Nixon. Đó là vì trong lịch sử Hoa Kỳ, không tổng thống nào chịu mang tiếng là thất bại. Khi Tổng thống Ford cho cuốn gói ra đi khỏi Miền Nam thì cũng không phải là thất bại, vì quân đội Mỹ đã rút đi hết từ hai năm trước rồi, và đã để lại một Miền Nam nguyên vẹn, lại có cả hòa bình và danh dư nữa.
Bầu cử 2012(P512)
Ông Obama cũng đã học được kinh nghiệm quý giá từ Việt Nam: đó là muốn tái cử chức tổng thống thì phải sửa soạn ngay từ bây giờ:
l Tổng thống Nixon đã chuẩn bị vào những năm 1969-1970 cho cuộc bầu cử 1972;
l Tổng thống Obama đang chuẩn bị trong năm 2009-2010 cho cuộc bầu cử 2012.
l Độc giả theo dõi tin tức thì sẽ thấy đúng bài bản: TT Obama chuẩn bị về ba mặt:
l 'Afghanization': Afghan hóa quân đội của Tổng thống Karzai, giúp tổ chức, đào tạo để dẫn dần thay thế quân đội Mỹ;
l Xây dựng dân chủ: bầu cử tổng thống ngày 20 tháng 8, 2009, và sau đó các cuộc bầu cử quốc hội, chính quyền địa phương;
l Thay thế chiến thuật 'search and destroy (lùng và diệt địch) bàng chiến thuật “pacification' (bình định) và 'teritorial security' (an ninh lãnh thổ): áp dụng chiến thuật 'clear and hold' (dep Taliban trong từng khu vực rồi giữ luôn). Hiện nay, theo Để đốc Mike Mullen, Tham mưu trưởng Liên quân Hoa Kỳ nhóm Taliban đã gây dựng lại được ảnh hưởng của mình tại 11 tỉnh trong số 34 tỉnh ở Afghanistan.(1)
l Bởi vậy ngay từ đầu nhiệm kỳ là phải tăng thêm quân để thứ nhất, giúp đào tạo quân đội Afghanistan; thứ hai, củng cố an ninh lãnh thổ (tháng 8, 2009 cho đánh lớn vào sào huyệt Taliban ở Dahaneh nằm ở phía nam Afghanistan); và thứ ba, đem thêm quân vào sớm cũng có cái lợi là để còn rút quân đi, vì kinh nghiệm Việt Nam cho thấy: hễ cứ rút quân là chứng tỏ có hòa bình. Cho nên ta thấy ông Obama vừa lên đã quyết định tăng quân gấp đôi, lên 63,000.
Rồi sau khi hội họp, bàn bạc liên tục với đủ mọi phía, ngày 1 tháng 12, 2009 ông Obama lại quyết định tăng thêm 30,000 quân, như vậy là đã có gần 100,000 lính Mỹ ở Af-ghanistan. Nhưng để cho dư luận bớt chống đối, và chắc chắn ràng để có lối thoát, ông tăng thêm quân theo một hình thức gọi là 'surge and exit strategy: chiến lược tăng quân kèm theo một nghị trình rút quân trong 18 tháng. Kinh nghiệm tại Việt Nam về chính sách của Mỹ như nhận xét của TT Thiệu là 'TT Johnson đem quân vào để rút quân đi' (Chương 13) hay thời TT Nixon: vừa giúp đào tạo quân đội VNCH, nhưng cùng một lúc lại mật đầm và cho đối tác biết rõ hạn chót rút quân. Tới bầu cử 1972 là coi như đã rút gần hết khỏi Miền Nam rồi. Theo như kinh nghiệm này, chính sách của ông Obama cũng khó mà thành công: tuyên bố trước nghị trình rút quân sẽ vô hiệu hóa ảnh hưởng của việc tăng quân.
Thời gian qua mau, chẳng mấy lúc nữa sẽ tới hè 2011, rục rịch bàn về chuyện bầu cử 2012. Khi ấy thì nghị trình 'surge and exit' sẽ đến hạn chót. Tổng Thống Obama có thể tuyên bố là sứ mệnh đã hoàn thành. Đã có bầu cử tháng 8, 2009 ở Afghanistan, Tổng thống Karzai tái cử, bước đầu của nền dân chủ đã được xây dựng, an ninh lãnh thổ cũng đã tốt hơn, và quân đội Afghan thì đã trưởng thành, như vậy là tốt đẹp rồi, Mỹ có thể rút quân, “Còn chuyện nội bộ từ nay mà đi thì chính phủ Karzai phải tự lo lấy, TQLC Mỹ không lo thay được." Đây chính là câu mà Bộ trưởng Gates đã nói về Iraq vào hè 2009.
Bài học khác nữa cho ông Obama là khi muốn rút quân khỏi Afghanistan thì sẽ vận động cho chính Tổng thống Karzai yêu cầu Mỹ rút, giống như Thủ tướng Maliki ở Iraq hay Tổng thống Thiệu ở Miền Nam. Ngày 14 tháng 7, 2007, ông Maliki tuyên bố “quân đội và cảnh sát Iraq có thể giữ được an ninh cho Iraq, quân đội Mỹ có thể rút bất cứ lúc nào họ muốn." (Associated Press, 14/2007-web). Tại đão Midway vào tháng 6, 1969, TT Thiệu cũng tuyên bố là Mỹ có thể rút đi một số quân. Ông kể lại là vì đã nhận được tín hiệu rõ ràng là TT Nixon muốn gặp ông để thông báo về việc rút quân, nên để giữ thể diện, ông Thiệu đã đi bước trước và tuyên bố đồng ý cho Mỹ 'tái phối trí vài sư đoàn (xem Chương 20).
Bước cuối cùng trước khi rút khỏi Afghanistan thì báo chí, Quốc hội sẽ tăng mạnh thêm những lời chỉ trích chính phủ Karzai tham nhũng lan tràn, không hữu hiệu. Còn các quan chức khác, kể cả Ngoại Trường cũng có thể nói: “sức mạnh bên ngoài không thể thay thế được cho những cố gắng ở bên trong," như ông Kissinger đã bình luận về Miền Nam. Ý ông muốn nói là chính phủ và quân đội Miền Nam yếu kém nên thất bại thì ráng chịu. Cái trớ trêu là 33 năm sau ta mới được nghe qua một cuốn băng đã giải mật chính lời ông Kissinger cố vấn TT Nixon, đại ý nói là nếu sụp đổ thì: 'cứ đổ cho Miễn Nam bất lực là xong hết (xem Chương 15 và 16).
*****
Bài học cho tiểu quốc (P514)
Theo như vậy, bài học nào có thể rút tỉa cho các đồng minh của Hoa Kỳ và những lãnh đạo của họ. Về điểm này chúng tôi cũng đã bình luận trong cuốn KĐMTC. Nơi đây chỉ xin nhắc lại cho các thế hệ mai sau một vài bài học chính yếu, đó là: thứ nhất, phải tự trông cậy vào chính mình; thứ hai, khi cần thiết phải nhờ đến đồng minh, bất luận là cường quốc nào, thì phải luôn nhớ rằng quyền lợi là yếu tố chính; và thứ ba, hai chữ “quyền lợi có nhiều khía cạnh khác nhau chứ không phải cứ nói chung chung là 'quyền lợi:
l Có ba loại quyền lợi chính yếu: quốc phòng, ngoại giao và kinh tế,
l Quyền lợi kinh tế thì lâu dài, bền vững hơn là những quyền lợi khác;
l Quan niệm về quyền lợi thì luôn luôn thay đổi, tùy theo từng thời điểm. Thí dụ như một quốc gia có thể là quan trọng, là 'tiến đồn' vào lúc này nhưng không vào lúc khác, có khi lại còn trở nên gánh nặng cho người đồng mình.
Về quyền lợi thì chính khách tại các cường quốc thường tính toán theo đoản kỳ, một thời gian là ba bốn năm. Họ cứ nói quyền lợi quốc gia' (national interest) này nọ, nhưng đối với họ thì quyền lợi ấy chỉ là theo như quan niệm của riêng mình đối với cử tri ở địa phương, và vào lúc đó, chẳng bao lâu nó cũng sẽ thay đổi, như trường hợp "Mở cửa Bắc Kinh đóng cửa Sàigòn" (xem Chương 15).
Ông Kissinger nói với TT Nixon rằng bỏ Miền Nam thì cũng chẳng ảnh hưởng gì tới chính sách ngoại giao của Hoa Kỳ, nhưng sau này, chính ông Kissinger phải bình luận rằng chỉ 6 tháng sau chiến tranh Việt Nam, Cộng sản đã dùng chiến tranh du kích bung ra ở Phi Châu và Afghanistan; và ba năm sau, chính phủ của quốc vương Shah thân Mỹ đã sụp đổ, làm mất hẳn thế quân bình ở Trung đông, và ảnh hưởng kéo dài tới ngày hôm nay.(2)
Về chiến tranh ở Iraq, TT Bush đã phải nhắc đến sự việc là ngay cả lãnh tụ nhóm Al Queda cũng đã cho rằng Mỹ sẽ tháo chạy giống như ở Việt Nam. Trong một văn thư của Ayman al-Zarwahi gửi cho tư lệnh chiến trường là Abu Musab al-Zawahiri do tình báo Mỹ bắt chặn được, có câu:
“Những hậu quả về việc sụp đổ của sức mạnh Hoa Kỳ tại Việt Nam - và việc họ bỏ chạy và bỏ rơi những người đã theo họ - làm cho chúng ta nên suy nghĩ... Ta phải sẵn sàng bắt đầu ngay." (The aftermath of the collapse of American power in Vietnam and how they ran and left their agents is noteworthy. We must be ready starting now). "(3)
Về cuộc chiến ở Afghanistan thì TT Obama đã tuyên bố rồ nghị trình rút quân. Bởi vậy nhóm Taliban chỉ cần kiên tâm chờ cho tới tháng 6, 2011 để Mỹ rút quân đi là rảnh tay. Cũng vẫn có thể là Mỹ sẽ đi vòng qua đầu TT Karzai để điều đình ngấm ngầm với Taliban theo giải pháp 'decent interval của Kissinger để có được một giai đoạn chuyển tiếp, một thời gian coi cho được từ lúc quân đội Mỹ rút khỏi Afghanistan tới lúc Taliban trở về nấm chính quyền tại Kabul. Trong trường hợp ấy Mỹ có thể điều đình để thành lập một chính phủ liên hiệp giữa Taliban với chính phủ Karzai và những phe phái khác theo khuôn khổ một "Hội Đồng Hòa Hợp Hòa Giải Dân Tộc."
Khi đồng minh tháo chạy và bỏ rơi thì thật bị thảm đối với một nước bé nhỏ, nhưng đối với một cường quốc thí có thể chỉ là những hành động đĩ nhiên: ngôi nhà cũ thì phá đi, xây nhà mới, buôn bán thua lỗ thì dẹp tiệm, khai phá sản. Không cần phải nói 'quán phở này là của cha mẹ tôi để lại, nên tôi cứ tiếp tục, cứ bán phở để chuyển nghề lại cho con cái, dù là đang lỗ lã.
*****
Xem như vậy, có thể là TT Thiệu đã đặt quá nặng về những quan niệm chung thủy,' 'chữ tín', hay 'danh dự, là những giá trị cao nhất trong khung cảnh văn hóa của người Á Đông nói chung và người Việt Nam nói riêng. Nhưng quan niệm của người Phương Tây thì lại khác:
* Chung thủy là quan trọng, nhưng họ không đạt quá nặng vấn đề chung thủy, như Thủ tướng Anh quốc Lord Palmerston đã nói: 'nước Anh chẳng có bạn vĩnh viễn mà chỉ có quyền lợi vĩnh viễn' (Great Britain had no permanent friends, only permanent interests);
* Về chữ tín thì không có quan niệm "lời nói như đình đóng cột' hay 'nhất ngôn ký xuất, tử mã nan truy: ở Mỹ thì làm gì cũng phải có giấy tờ chứ không chỉ nói miệng, phải có khế ước, hợp đồng dài lê thê, lại còn phải thị thực 'notarized' bởi công chứng thì mới có giá trị;
* Về danh dự thì cũng rất tương đối, điều quan trọng đối với nghề nghiệp của mỗi con người là 'làm bất cứ cái gì để tới được mục đích của mình' ('to do every-thing to reach your goal'), như trường hợp ông Kissinger múa may sau lưng ông Thiệu.
Thật rõ ràng là có sự khác biệt lớn giữa hai nền văn hóa, giữa những hệ thống tư tưởng, những tính toán hơn thiệt hay cung cách hành động. Và chính 'con người cũng khác nhau. Ngay cả đồ ăn thức uống cũng vậy, ví dụ như người Phương Tây cho mắm tôm hay sầu riêng là khó ngửi, nhưng còn con cá mòi (anchovie) hay phó mát thì sao? Bởi vậy thường có những trăn trở, lấn cấn trong các mối liên hệ, dù là giữa cá nhân với nhau, hay trên bình diện quốc gia. 'Đông là Đông, Tây là Tây' như Kipling đã nói.
Và đây là một điều quan trọng cần được những thế hệ tương lai đào cho thật sâu để tìm ra những nguyên tắc hướng dẫn cho sự bang giao giữa các dân tộc. Làm sao để các lãnh đạo của hai đồng minh từ hai môi trường lịch sử, văn hóa khác nhau lại có thể cộng tác cho hữu hiệu, cho hài hòa để đến khi kết thúc thì kết thúc trong hân hoan hơn là cay đắng, tự hào hơn là tủi nhục.
Chuẩn bị cho lúc hạ màn(P518)
Bài học nữa từ cuộc chiến Việt Nam là khi một tiểu quốc bang giao với một đại quốc thì luôn phải chuẩn bị cho lúc hạ màn, vì thế nào nó cũng sẽ tới. Thí dụ như đối với Hoa Kỳ thì nó hay tới vào năm bầu cử tổng thống. Cứ bốn năm một lần. Vào thời điểm này thì có sự thay đổi thật sâu đậm về chính sách: tổng thống Hoa Kỳ đương nhiệm phải rút quân hoạc tuyên bố rút quân, nếu cần thì phải tìm cách thay đổi cả nhân sự nước sở tại, làm sao để cho hình ảnh hòa bình được chiếu sáng lên thì mới có hy vọng thắng cử.
Cho nên, điều cần thiết là tìm hiểu những yếu tố làm thay đổi chính sách phát huy từ những tác động của hệ thống chính trị lưỡng đảng, ảnh hưởng của giới truyền thông, liên hệ và ảnh hưởng của các nhân vật lãnh đạo chủ chốt, thủ tục và diễn biến tại Quốc Hội và các phe phái, các hoạt động hành lang tại nơi đây.
Về bình diện này thì VNCH quả đã không lưu ý, hoặc không có điều kiện, nhân sự để lưu ý. Có thể là chính cá nhân Tổng thống Thiệu cũng đã không hiểu thấu đáo về người đồng mình. Ông luôn trăn trở và tranh đấu, nhưng ông bị thu hẹp bởi hai giới hạn:
l thứ nhất là sự lệ thuộc vật chất hầu như hoàn toàn vào đồng minh: khi cần viện trợ từ hạt gạo tới lít xăng, từ khẩu súng tới viên đạn thì cũng khó mà có thể hành động độc lập được;
l thứ hai là giới hạn về cá nhân: thực chất, TT Thiệu là một chiến sĩ. Kinh nghiệm và đào tạo của ông trước khi giữ vai trò lãnh đạo thì căn bản là về tham mưu, về quân sự. Phụ tá Ngân kể lại là vào đầu năm 1983, khi mới gặp lại người xếp cũ, ông nghe ông Thiệu tâm sự: "Tôi đã sống ở đây (Londres) 8 năm trong cay đắng... nhưng tôi đã học hỏi được rất nhiều, nhiều hơn là trong mười năm ở chức vụ lãnh đạo quốc gia, thật ra ngày đó mình đã không được "préparer" (chuẩn bị) trong chức vụ ấy." Như vậy là TT Thiệu đã hồi tưởng, suy gẫm lại thật nhiều.
*****
Với những giới hạn ấy, ông Thiệu đã thực sự cố gắng, nhưng lực bất tòng tâm: "Tôi đã làm hết mình, tôi đã làm tất cả những gì có thể làm được cho xứ sở tôi," ông nói với Đại sứ Bunker khi đồng ý chấp nhận ký Hiệp định Paris. Trong tập Hồi ký, TT Nixon nhắc lại câu câu này và ca ngợi lòng can đảm của ông: "Mặc dầu hành động của ông ta đã gây ra nhiều điều khó khăn nhưng tôi phải ngưỡng mộ tinh thần của ông ta. "(4)
Tâm tư Tổng thống Thiệu hay tâm tư của nhân dân Miền Nam?(P519)
Theo thiển ý của chúng tôi, tâm tư của TT Thiệu cũng phần nào phản ảnh tâm tư của đại đa số nhân dân Miền Nam: nỗ lực của chúng tôi là tối đa, chúng tôi đã cố gắng hết sức, khó có thể làm gì hơn được nữa. Đồng ruộng bị bỏ hoang, biến thành bãi chiến trường. Tiền bạc thì dồn hết vào ngân sách quốc phòng: ngân sách 1974 là 775 tỷ đồng thì 311 tỷ là chỉ tiêu trực tiếp cho quốc phòng (40%); thêm vào đó còn chỉ tiêu dân sự như mua gạo: 102 tỷ đồng hay 13%, nhưng lượng gạo quan trọng cũng là để tiếp tế cho quân đội. Tài sản quý hóa nhất là nhân lực: với dân số trung bình khoảng 20 triệu (1974), lực lượng lao động là 7.8 triệu người. Nếu tính số thanh niên nam là một nửa (3.9 triệu) thì 1.2 triệu hay gần 1/3 lửa
tuổi lao động này là quân nhân rồi. Tổng thống Thiệu ban hành Luật Tổng Động Viên' vào tháng 6, 1968 sau Tết Mậu Thân. Đầu tiên tuổi quân dịch là từ 21 tới 28, rồi nới rộng ra 19-38; và sau cùng là 18-38 tuổi. Quả thật đã có nạn lính ma, lính kiểng, trốn quân dịch, nhưng đại đa số thanh niên đã vui lòng nhập ngũ.
Ngày 25 tháng 7, 1969, Tổng thống Nixon tuyên bố "Nixon Doctrine" (Học thuyết Nixon) tại Guam, theo đó thì trong trường hợp bị tấn công, Hoa Kỳ sẽ viện trợ quân sự và kinh tế cho một quốc gia khi họ yêu cầu theo như cam kết hiệp ước với Hoa Kỳ, nhưng Hoa Kỳ sẽ đòi hỏi là chính quốc gia ấy phải lĩnh nhận trách nhiệm quan trọng nhất là cung cấp nhân lực để tự bảo vệ lấy mình. Cuối năm 1971, TT Nixon đã có thể báo cáo với Quốc hội Mỹ: "Nhân dân Miền Nam đã làm cho xứ sở họ trở nên một thí dụ rất rõ ràng và cụ thể về nguyên tắc của Học Thuyết Nixon. "(5) Ông viện dẫn những nỗ lực của VNCH đã thay thế cho quân đội Mỹ: “hai năm trước đây, mức tử thương của quân đội Mỹ trong 12 tháng là 278 người một tuần; năm 1969 con số này xuống 180; năm 1970 xuống 80; và trong 6 tháng cuối năm 1971 chỉ còn 51 tử thương một tuần. Rồi ông kết luận: "Những tiến bộ này đối với Hoa Kỳ là do nỗ lực của chỉnh nhân dân miền Nam. Chính họ đã bù đắp vào sự giảm thiểu của nỗ lực Hoa Kỳ. Bây giờ họ đã nhận lấy phần lớn của gánh nặng và còn đang chấp nhận thêm nữa. "(6)
Như vậy, chính Tổng thống Hoa Kỳ cũng đã phải ghi nhận nỗ lực của nhân dân Miền Nam, của người binh sĩ VNCH thay thế cho binh sĩ Mỹ trong một cuộc chiến chung của cả hai nước ("Miền Nam là tiền đồn của thế giới Tự do"). Nhưng hoàn cảnh của hai quân nhân thì thật khác nhau: lúc binh sĩ Mỹ còn chiến đấu thì vợ con có lương đầy đủ, bảo hiểm nhân mạng, bảo hiểm sức khỏe. Trên chiến trường thì được tiếp tế dư thừa thức ăn, đồ uống, phương tiện. Vào dịp Lễ Tạ Ơn (Thanksgiving) lại có máy bay chở món gà tây nóng hổi tới để ăn mừng. Khi giải ngũ lại vẫn tiếp tục được hưởng bao nhiêu quyền lợi, trợ cấp, an sinh xã hội.
Còn người lính VNCH thì chiến đấu trong hoàn cảnh hết sức chật vật. Nhiều binh sĩ để lại vợ con thiếu thốn, nghèo khó nơi hậu phương. Với số lương tháng trung bình khoảng 20.000 đồng (tương đương 33 đôla năm 1974; 28 đôla năm 1975) thì chỉ đủ mua gạo, nước mắm, không còn bao nhiêu để chi tiêu vào thức ăn, thuốc men, giải trí. Sau cùng thì cả phương tiện chiến đấu cũng hết luôn. Như TT Thiệu đã phàn nàn khi ông viết bức tâm thư cho TT Ford sau trận Phước Long: "Cường độ mãnh liệt của quân đội Bắc Việt, yểm trợ bằng hỏa lực và thiết giáp ở ạt. Ngược lại, quân đội VNCH phải đếm từng viên đạn để cầm cự được lâu hơn" (thư ngày 24 tháng 1, 1975).
Cả đến tình cảm hay ngày về thì người binh sĩ cũng chẳng dám ước mơ: "Em hỏi anh bao giờ trở lại? Xin trả lời mai mốt anh về, " ca sĩ Thái Thanh nhắn nhủ thay cho người lính chiến. Và cũng đừng hy vọng nữa, vì "Tương lai anh, nào đâu có gì em ước mơ," ca sĩ Duy Khánh tiếp lời. Bao nhiêu dân tộc trên thế giới đã bằng lòng chấp nhận 1/3 số thanh niên nhập ngũ trong một hoàn cảnh hy sinh lớn lao như vậy?
*****
Cho nên, sau cùng thì ông Thiệu cũng như nhiều người trong chúng ta: khi ở vào những tình huống éo le, tuyệt vọng thì chỉ còn có cách là đến với Thiên Chúa, đến với Trời Phật: "Đôi khi tôi có cảm tường như chẳng còn có thể làm gì hơn được nữa ngoài việc cầu xin Chúa," ông Thiệu tâm sự với nữ ký giả Oriana Fallaci. (7)
Rồi đây, hai ông Karzai và Maliki hay lãnh đạo nào khác ở hai xứ Afghanistan và Iraq sớm muộn thì cũng chỉ còn có cách là cầu xin. Có điều khác là thay vì 'cầu xin với Chúa thì các ông ấy sẽ 'cầu xin với Allah." Nhớ lại những gì đã xảy ra cho người lãnh đạo Afghanistan khi Liên Xô rút quân, chắc ông Karzai sẽ cầu xin còn nhiều hơn ông Thiệu.
Tâm sự người xưa(P522)
Ngay từ thời 'Đông Chu Liệt Quốc cả sáu thế kỷ trước Tây Lịch, Trịnh Tử Gia đã viết cho Triệu Tuyên Tử (trích từ Selections from History and Classics' do Lý Hồng Chương (cuối triều đại nhà Thanh) biên tập:
“Nay đại quốc phán bảo: “Các ngươi đã không xứng ý ta!"
Nhưng tiêu quốc đã hiến dâng mọi sự cho đại quốc! Chẳng còn gì hơn mà tiểu quốc có thể làm. Người xưa có nói, khi phục vụ một đại quốc, tiểu quốc có thể được coi như một con người hoặc như một con nai. Nếu đại quốc lấy nhân đức đối xử thì tiêu quốc được nhờ. Mà nếu trái lại, thì tiểu quốc đành phải chấp nhận số phận con nai kia bị săn đuổi. Còn sự nguy hiểm nào nữa mà tiêu quốc chưa chấp nhận? Và số phận chờ đợi, nào đâu có do tiểu quốc lựa chọn."
Khi là đồng minh của đại quốc trong một cuộc chiến, chỗ đứng của một tiểu quốc thường là như vậy, liệu mà làm, lách mà đi.
Tiếng Pháp có câu "plus ça change, plus ça revient au même" (càng thay đổi nhiều thì lại càng giống nhau): Kabul, Baghdad làm tôi nhớ Sàigòn. Càng nhìn ông Harmid Karzai hay ông Nouri al-Maliki, tôi lại càng nghĩ tới ông Nguyễn Văn Thiêu.
沒有留言:
張貼留言
注意：只有此網誌的成員可以留言。