18. 三年級時，到縣裡參加語文優秀學生考試(P78-P82)

 三年級時，到縣裡參加語文優秀學生考試

三年級時，我被選上到縣裡（huyện）參加語文（môn Văn）優秀學生考試（thi học sinh giỏi）。能去參加這種考試是一種很大的榮譽，只有在學校成績好的學生才會被選去參加縣級比賽，母親（mẹ）是這樣解釋的。母親接著說，這個比賽很難，一定要努力寫好，如果通過第一輪（vòng một），還可以再考第二輪（vòng hai）。

「第一輪、第二輪」是什麼東西？我以前只知道「圈（vòng）」是跳繩的圈。有人跳第一圈，有人更厲害能跳第二圈，更厲害的是最外面的第三圈。母親說的那種「圈」，我完全無法想像。我只是點頭答應，心裡卻很興奮——今天可以坐在母親的腳踏車後座，被載著走一段很長的路。

天還沒亮，母親就起來煮糯米豆飯（xôi đỗ）。她說吃這個可以帶來好運。去考試一定要吃糯米豆飯，忌吃花生糯米（xôi lạc），因為「lạc」有「迷路」的意思。沒有糯米飯就要煮甜湯（chè），而且一定要是綠豆甜湯（chè đỗ xanh），不能是黑豆甜湯（chè đỗ đen）。這一套「求好運」的方法，母親用了很多年，從我們考試，一直到我高中畢業考（thi tốt nghiệp cấp ba），甚至離家考大學（thi đại học）前都一樣。

那一天正好是第一波寒風（gió lạnh）來襲。後來讀到Gió lạnh đầu mùa（《初冬的寒風》）時，我總會想起那個清晨去考試的寒冷早晨。外面還昏暗，屋內因油燈（đèn dầu）而明亮。母親替我穿上一件藍色外套，長到膝蓋，有腰帶、有白色毛邊的帽子。那是姐姐阿絨（chị Nhung）寄回來的舊外套。兩年前，阿恆（chị Hằng）也穿著這件衣服去考試。那時我就已經很羨慕。

母親叫我轉一圈看看。她說衣服穿在我身上有點大，阿恆穿剛剛好。她只是隨口說說，我卻已經緊張起來。這是我們姐妹在小學（cấp một）那些年裡最漂亮的一件冬衣。

前一晚母親幾乎沒睡。她預感今天的題目會是「描寫書包（tả chiếc cặp）」。她已經先寫好一篇範文，要我現在多抄幾遍背熟。

我吃完糯米飯，穿上漂亮的外套，乖乖坐在桌前抄母親寫的作文範本：
「從一場夢中醒來，我睜開眼。爸爸（bố）回來了。爸爸手裡拿著一個書包，說：『這是你的書包。』」

接下來是詳細描寫書包的段落。我讀了三遍就背下來了。我還學到，寫作文時「cha」（父親）也可以寫成「bố」。

每次有孩子去考試，母親都會坐立不安。輪到阿歡（em Huân）考試時，母親猜題是「描寫豬（tả con lợn）」，也先寫好一篇讓她背。結果那天考的是「描寫嫩芽（tả cành lộc non）」。阿歡根本不知道「嫩芽（lộc non）」是什麼——其實就是新長出的枝芽（đọt cây）。回家聽母親解釋後，她懊悔得要命。去考優秀學生，但我們連一些基本詞彙都還沒搞懂。

寒風（gió hun hút）沿著上下起伏的山坡一路吹著，但我一點也不覺得冷。母親為了不讓我遲到，拼命騎車，汗水直流。

結果考題是：描寫鉛筆（tả cây bút chì）。

完全沒中母親早上準備的題目。整場考試，我腦子裡一直盤旋著描寫書包的句子。

不過沒關係，我還是可以靈活運用背過的作文。

我直接寫開頭：
「從一場夢中醒來，我睜開眼。爸爸回來了。爸爸手裡拿著一支鉛筆，說：『這是你的鉛筆。』」

接下來才是最困難的部分，因為鉛筆和書包幾乎沒有可以套用的地方。母親的範文裡寫書包有兩個白色扣子，打開時「喀噠喀噠」很好聽。我就照這個思路寫：我的鉛筆有紅藍兩種顏色，看起來很好看。寫到這裡，想法也用完了，再也想不出來。

我突然想起牛童（chăn trâu）在祠廟村（Xóm Trùa）大聲朗讀的一封信。

阿額婆（bà Ngạc）家在阿岩山（Động Am）頂上，是祠廟村最窮的一戶。從我家再爬一段坡就到了。她家太窮了，連隱私都成了村裡的笑料。阿芳、阿福、阿啟、阿達、阿壇（Thơm - Phức - Khởi - Đát - Đàn）聽人編排自己，也只是笑。阿啟（anh Khởi）去下游石河縣（Thạch Hà）賣茶，認識了一個賣蝦醬、魚露的女人。村裡人說他從此翻身了，還寫信回家讓弟妹安心「享福」。

信的內容是：
「親愛的父母（bọ mẹ），弟弟達、壇要乖乖讀書。等我回去，我會買一支紅藍雙色的鉛筆給你們。」

就這幾句話，卻被所有孩子背得滾瓜爛熟，邊念邊笑。後來我才知道，阿額婆家根本沒有人識字。不識字怎麼寫信？不識字又怎麼讀信？所謂「翻身」，卻只承諾帶回一支鉛筆——這分明是有人編出來諷刺他們的故事。

想到這件事，我靈機一動，寫出了後面的內容：
鉛筆有兩頭，一頭藍色，一頭紅色。藍色寫出藍字，紅色寫出紅字。

最後結尾：
我非常喜歡這支鉛筆。它幫助我學習進步。我一定會好好讀書，不辜負爸爸送我的禮物。

考試結束後，母親在校園最後一棵海檬果樹（cây bàng）下等我。

母親從那麼遠騎車載我來，就是為了寫一支鉛筆嗎？如果是母親，她會怎麼寫？一支鉛筆有什麼好寫的？優秀學生考試原來就是這樣嗎？

我坐在母親的腳踏車後座，感到疲憊又無力。傍晚時分，我們才回到家。

👄👄👄👄

小學三年級時，我被選上到縣裡參加語文科優秀學生競賽（thi học sinh giỏi môn Văn）。能夠去參加優秀學生競賽是非常光榮的事，只有在學校裡成績好的學生才會被選去縣裡比賽，媽媽這樣解釋。媽媽接著說，這場比賽很難，要努力把文章寫好，如果通過第一輪（vòng một），就會繼續參加第二輪（vòng hai）。

第一輪、第二輪是什麼東西啊？以前我只知道「 vòng 」就是跳繩用的圈圈。有人跳一圈（vòng một），跳得更好的人跳兩圈（vòng hai），更厲害的就是跳最外面的三圈（vòng ba）。媽媽說的那種「 vòng 」我完全想像不出來。我嘴上應了一聲「嗯」，心裡卻興奮不已。今天可以坐在媽媽的腳踏車後座，騎很長一段路呢。

天還沒亮，媽媽就起來煮紅豆糯米飯（xôi đỗ）。媽媽說，吃紅豆糯米飯能帶來好運。去考試一定要煮紅豆糯米飯，絕對不能煮花生糯米飯（xôi lạc）。吃了花生糯米飯就會「落榜」（lạc để）。如果沒有紅豆，就煮甜湯（chè），而且一定要綠豆甜湯（chè đỗ xanh），不能煮黑豆甜湯（chè đỗ đen）。這種求好運的做法，媽媽在我們幾個孩子去參加各種考試時都用過，包括我後來參加高中畢業考，以及離家去考大學之前。

那天正好是第一陣冷風吹來的日子。後來我讀到石林（Thạch Lam）的短篇小說〈初冬的風〉（Gió lạnh đầu mùa）時，心裡總會隱隱想起那天清晨出門去考試的寒冷感覺。天還灰濛濛的，屋裡只靠一盞油燈照亮。媽媽幫我穿上一件綠色的長外套，一直蓋到膝蓋，有腰帶，帽子上還鑲著白色的絨毛。這是蓉姐（chị Nhung）以前寄回來的舊外套。兩年前，恆姐（chị Hằng）也穿過這件衣服去考試。當時媽媽幫恆姐穿的時候，我就已經暗暗羨慕了。

媽媽叫我轉一圈。她說：「哈穿起來有點寬，恆穿起來比較合身。」雖然媽媽這麼說，但我還是緊張起來。這可是我們姐妹在整個小學時期最漂亮的一件冬衣。

前一天晚上媽媽沒睡。她有預感今天的考題會是要描寫書包（tả chiếc cặp）。媽媽已經幫我打好了草稿，說：「現在你抄幾遍，背熟它。」

我吃完紅豆糯米飯，穿上漂亮的外套，乖乖坐在桌前抄媽媽準備的範文：「從一場夢中醒來，爸爸已經回來了。爸爸手裡拿著一個書包，對我說：這是給你的書包。」

接下來是詳細描寫書包的正文部分。我讀了三遍就全部背起來了。我也因此學會了在寫作文時，可以把「 cha 」寫成「 bố 」。

每次有孩子要去考試，媽媽都會很緊張。勳弟（em Huân）去考試時，媽媽猜題目可能是描寫小豬，就事先幫他寫好一篇作文讓他背。但那天實際的考題是描寫嫩芽（tả cành lộc non）。勳弟根本不知道什麼是嫩芽。回家後聽媽媽解釋，他才後悔得直叫「天啊」。去參加優秀學生競賽，結果連一些很普通的詞彙，我們姐妹都還不全認識。

冷風沿著上上下下的坡路呼呼地吹，但我一點都不覺得冷。媽媽卻因為騎車太用力，滿頭大汗，只為了讓我不會遲到。

結果考題是描寫鉛筆（tả cây bút chì）。

也就是說，早晨媽媽幫我準備的範文完全沒用上。從早上一直到考試結束，我腦子裡還一直盤旋著描寫書包的那些句子。

沒關係，我還是可以靈活運用之前背好的文章。

我馬上開始寫開頭：

「從一場夢中醒來，爸爸已經回來了。爸爸手裡拿著一支鉛筆，對我說：這是給你的鉛筆。」

現在才是最難的部分，因為鉛筆的細節和書包的細節完全沒有重疊的地方。媽媽的範文裡寫書包有兩個白色的蓋子，打開關上時會發出「啪啪」的清脆聲音。我根據這個提示，把鉛筆描寫成有兩種顏色——綠色和紅色，看起來非常好看。寫完這句，我就沒詞了，實在想不出更多內容。

這時我想起了寨子村（Xóm Trùa）那些放牛的孩子們，大聲朗讀給吳姨（bà Ngạc）家人聽的那封信。

吳姨家住在洞庵山頂（Động Am）。她家是寨子村最窮的一戶。從我們家坡再往上爬另一個坡就到了。她家實在太窮了，所以家裡的私事都變成了全村人的笑料。香姐、福哥、啟哥、達弟、丹妹（Thơm - Phức - Khởi - Đát - Đàn）他們聽到別人編順口溜取笑自己，也只是笑笑而已。啟哥到石河（Thạch Hà）下面做生意，認識了一個賣蝦醬、賣魚露的阿姨。村裡人說他從此要翻身了，還寫信回來叫弟妹們放心享福。那封信是這樣寫的：「喀砰砰砰，媽媽您好，達弟和丹妹要乖乖的、好好讀書。等哥哥回來，要買一支有綠色和紅色兩種顏色的鉛筆給你們。」就這麼幾句話，村裡的小孩都琅琅上口，笑得合不攏嘴。後來我才知道，吳姨家沒有人識字。不識字怎麼寫信？不識字又怎麼讀信？所謂翻身，卻只承諾要買一支鉛筆回來給媽媽和弟妹們。不知道是誰編出這個故事來嘲諷他們的。

想起這件事，讓我有了靈感繼續寫正文和結尾。我寫道：鉛筆有兩頭，一頭是綠色，一頭是紅色。綠色的那一頭寫出綠色的字，紅色的那一頭寫出紅色的字。

結尾則是：我非常喜愛這支鉛筆。它幫助我學習變得更好。我保證會乖乖讀書，好好努力，才對得起爸爸送給我的禮物。

考試時間結束後，媽媽在學校操場最後那棵大榕樹（cây bàng）下等我。

媽媽大老遠騎車載我來這裡，就只是為了描寫一支鉛筆嗎？如果是媽媽，她會怎麼描寫鉛筆呢？一支鉛筆到底有什麼好寫的？優秀學生競賽原來是這樣的啊？我坐在媽媽的車後座，覺得又累又沒精神。到了下午，我們母女倆才回到家。

👄👄👄👄

Lớp ba, mình được lên huyện đi thi học sinh giỏi môn Văn. Được đi thi học sinh giỏi là rất vinh dự, ai học giỏi ở trường mới được chọn đi thi huyện, mẹ giải thích như thế. Mẹ nói tiếp, cuộc thi này khó lắm, phải cố gắng làm bài tốt, nếu đỗ vòng một sẽ được thi tiếp vòng hai.

Vòng một, vòng hai là cái chỉ chi. Trước tới giờ mình chỉ biết vòng là cái vòng nhảy dây. Đứa nhảy vòng một, đứa giỏi hơn nhảy vòng hai, giỏi nữa là vòng ba ngoài cùng. Cái vòng mà mẹ vừa nói mình không hình dung ra được. Mình dạ. Trong lòng mình đang phấn chấn. Hôm nay sẽ được ngồi sau xe đạp mẹ chở đi một quãng đường dài.

Sáng tinh mơ, mẹ dậy nấu xôi đỗ. Mẹ bảo, ăn xôi đỗ lấy may. Đi thi phải làm xôi đỗ, cấm kị xôi lạc. Ăn xôi lạc sẽ lạc để. Nếu không có xôi thì nấu chè. Và cũng phải nhớ là chè đỗ xanh chứ không phải chè đỗ đen. Bài lấy may đó mẹ áp dụng suốt nhiều năm khi các con đi thi, kể cả ngày mình đi thi tốt nghiệp cấp ba và trước khi rời khỏi nhà đi thi đại học.

Hôm đó đúng ngày đầu tiên gió lạnh tràn về. Sau này, đọc truyện "Gió lạnh đầu mùa" của Thạch Lam là lòng mình nao nao nhớ lại cái buổi lạnh đầu tiên của sáng sớm dậy đi thi đó. Trời bên ngoài vẫn mờ tối, trong nhà sảng bởi ngọn đèn dầu. Mẹ mặc cho mình chiếc áo khoác ngoài màu xanh dài đến đầu gối, có dây thắt eo, có mũ trùm đầu viền bông trắng. Chiếc áo khoác cũ của chị Nhung gửi về. Hai năm trước, chị Hằng cũng mặc chiếc áo này đi thi. Khi mẹ mặc cho chị Hằng, mình đã thấm ước ao.

Mẹ bảo mình xoay một lượt. Hà mặc hơi rộng, Hằng vừa hơn. Là mẹ nói vậy thôi nhưng mình đã cuống. Đây là chiếc áo mùa đông đẹp nhất của hai chị em suốt những năm tuổi cấp một.

Đêm qua mẹ không ngủ. Mẹ linh cảm hôm nay ra để thi tả chiếc cặp. Mẹ dây tả sẵn đây, giờ con chép lại vài lần cho thuộc đi.

Mình ăn xôi và mặc áo khoác tươi đẹp rồi. Ngoan ngoãn ngồi vào bàn chép bài văn mẫu của mẹ. "Sau một giấc mơ em bừng tỉnh dậy. Bố em đã về. Trên tay bố cầm một chiếc cặp, bố bảo: Cặp của con đây."

Tiếp theo là phần thân bài tả tỉ mỉ chiếc cặp. Mình đọc ba lượt thuộc luôn. Mình biết thêm từ "cha" khi làm văn ta có thể viết thành “bố".

Mỗi lần đứa con nào đi thi mẹ lại bồn chồn. Em Huân đi thi, mẹ đoán là để ra tả con lợn. Mẹ cũng làm sẵn một bài văn để Huân chép thuộc. Nhưng để thi hôm đó là tả cành lộc non. Huân không biết lộc non là gì. Là cái đọt cây, về nhà nghe mẹ giải thích Huân mới trời ơi nuối tiếc. Đi thi học sinh giỏi nhưng từ phổ thông chị em chưa biết hết.

Gió hun hút dọc theo những con dốc ngược xuôi lên huyện nhưng mình không hề lạnh. Mẹ thì mồ hôi vã ra vì đạp xe thật nhanh cho con khỏi muộn giờ thi.

Để thi là tả cây bút chỉ.

Vậy là không trúng bài sáng nay mẹ làm mẫu. Trong đầu mình từ sáng tới suốt buổi thi cứ quẩn quanh những câu văn tả chiếc cặp.

Không sao, mình vẫn có thể vận dụng linh hoạt bài văn đã thuộc trước khi đến.

Mình viết luôn mở bài.

“Sau một giấc mơ em bừng tỉnh dậy. Bố em đã về. Trên tay bố cầm một chiếc bút chì, bố bảo: Bút chì của con đây."

Giờ mới là đoạn khó nhất, vì chi tiết bút chì và chỉ tiết cái cặp không có điểm nào sao chép được. Bài văn của mẹ là chiếc cặp có hai cái nắp đóng mở màu trắng bật lên nghe tanh tách thật vui tai. Dựa vào gọi ý đó mình tả bút chì em là bút chì có hai màu xanh đỏ nhìn thật vui mắt. Hết câu đó thì ý cũng hết. Không thể nghĩ thêm.

Mình nhớ tới nội dung lá thư mà bọn chăn trâu Xóm Trùa đọc oang oang khi thấy người nhà bà Ngạc.

Nhà bà Ngạc ở trên đỉnh Động Am. Nhà bà Ngạc nghèo nhất Xóm Trùa. Qua khỏi con dốc nhà mình leo thêm con dốc nữa là đến nhà bà. Cảnh nhà quá túng bấn nên riêng tư nhà bà thành câu chuyện mua vui cho Xóm Trùa. Các anh chị Thơm - Phức - Khởi - Đát - Đàn nghe người ta đọc vè về mình chỉ cười. Anh Khởi đi xuôi chè dưới Thạch Hà quen được o bán ruốc, bán mắm. Người làng bảo anh từ nay đổi đời, viết thư về cho các em yên tâm hưởng lộc. Thư là: “Cắc bom bom bọ mẹ kính mến, hai em Đát Đàn chơi ngoan học giỏi. Khi nào anh về anh mua cho một cái bút chì màu xanh màu đỏ hai màu khác nhau.” Mấy câu đó thôi mà đứa trẻ nào cũng ra rả đọc rồi cười hỉ hả. Sau này mình mới biết nhà bà Ngạc không ai biết chữ. Không biết chữ làm sao viết được thư. Không ai biết chữ làm sao đọc thư. Đổi đời mà hứa hẹn quà về cho bọ mẹ và các em là một cây bút chì. Người nào phịa ra câu chuyện để mỉa mai.

Nhớ lại chuyện đó, gợi ý cho mình viết thêm được phần thân bài và kết luận. Bút chì có hai đầu. Một đầu màu xanh và một đầu màu đỏ. Đầu màu xanh viết ra chữ màu xanh. Đầu màu đỏ viết ra chữ màu đỏ.

Và kết luận. Em rất yêu quý chiếc bút. Chiếc bút giúp em học giỏi. Em hứa sẽ ngoan ngoãn học hành cho xứng đáng với món quà bố tặng.

Hết giờ thi, mẹ chờ mình dưới gốc cây bàng cuối sân trường.

Mẹ phải chở con từ xa xôi đến đây chỉ để tả một cây bút chì sao? Nếu là mẹ thì mẹ sẽ tả cây bút chì như thế nào. Cái bút chì thì có gì để tả chứ. Thi học sinh giỏi là thế này ư? Mình ngồi sau xe mẹ cảm thấy mệt và uể oải. Xế chiều thì hai mẹ con về đến nhà.