第五章：炸毀檳溧大橋，撤回西部（第113頁）
「真主至大，真主至大」（Allah akbar, Allah akbar），成千上萬的人跪下，臉部貼地祈禱。白色的長袍在風中飄動，彷彿試圖撥開沙漠中酷熱的暑氣。一具蓋著褐色駱駝毛毯、結構簡單的木製靈柩，由一群男子莊重地抬在肩上，步入清真寺。當靈柩被安置在靠東面牆角的牆根時，悲慟的哀悼聲開始此起彼落。新國王哈立德（Khalid）控制不住淚水，當他父親費薩爾（Faisal）的遺體被安放在哈立德·阿卜杜勒-阿齊茲（Khalid Abdel Aziz）雕像腳下時，他掩面痛哭。這是沙烏地阿拉伯國王沙烏地·阿爾·費薩爾（Saud al Faisal）的葬禮盛況，他剛剛被自己的親侄子費薩爾·穆薩德·阿齊茲（FaIsal Musad Az1z）王子刺殺。
阿齊茲曾在科羅拉多大學和加州大學柏克萊分校攻讀政治學多年。他嗜好賭博和喝蘇格蘭威士忌，成績平平，徘徊在 C 和 D 之間。據他的美國女友克里斯汀·蘇爾馬（Christine Surma）說，他一直惦記著他的哥哥哈立德。哈立德因參與襲擊利雅德廣播電台而被警方擊斃。阿齊茲的一位好友評論道：「復仇的決心，特別是對阿拉伯人而言，是這個年輕人一生埋藏在心底的執念。」阿齊茲認為費薩爾國王與此事有關。克里斯汀認為：「如果他真的殺害了他的伯父，我認為那純粹是為了復仇。」(1)
費薩爾國王生前曾表示有意在危難時刻幫助越南共和國。就在去世前，國王同意貸款給南越數億美元，用於購買油料和補給。「患難見真情」（原意：餓時一塊肉，勝過飽時一包金）。得到他的同意後，南越政府欣喜若狂，感激不盡。無數的希望油然而生，官員們反覆開會準備談判。貸款手續無論是從銀行、金融市場還是從另一個政府借貸，向來都是繁瑣且困難的。借到了錢，還要等待「撥款」。而在沙烏地阿拉伯的案例中，費薩爾國王同意簡化所有問題，並將儘早撥款。待到西貢開發並出口石油時才需要償還，且無需利息。越南共和國希望藉此能立即解決當時極其困難的油料和補給問題。
然而，費薩爾國王猝逝的那天正是 1975 年 3 月 25 日，也是越南共和國軍隊撤出皇城順化的日子。於是，撥款事宜戛然而止。誰也沒料到，這位沙烏地國王的去世，竟深遠地影響了南越的生存能力。順化失守後輪到峴港，原本就已匱乏的軍需庫存進一步減少。補給情勢變得異常緊張。援助斷絕後，哪來的錢去購買更多物資？因此，儘管明知沙烏地王室正忙於內政處理喪事，南越政府仍必須繼續保持聯繫。幾週後，儘管在治喪期間打擾王室感到萬分猶豫和尷尬，外交部長王文北（Vương Văn Bắc）仍前往利雅德會見新國王哈立德（王部長現居巴黎）。
4 月 14 日，新任總理阮伯瑾（Nguyễn Bá Cẩn）向總統介紹新內閣。紹（Thiệu）總統叮囑我在儀式後立即去見他。一進房間，他便給我看一份由王部長於 4 月 14 日從倫敦發回的電報，對行程結果表示樂觀：「所有人，特別是哈立德（Haled/Khalid）國王，都向我保證會繼續支持並向越南共和國提供經濟援助。」
撤回西部的計劃
如果能再多得一點援助會怎樣？與許多人認為波萊古（Pleiku）失守後南越政府和軍隊只顧著逃跑的看法相反，當時確實曾有過值得銘記的努力，旨在重新組織和裝備軍隊、貸款資助購買補給，以便撤回西部（湄公河三角洲地區）。
「這樣一來，在任何地方，力量天平都已完全向共產黨傾斜了，」紹總統在聽取總參謀部匯報 1975 年 4 月 1 日四大軍區軍事形勢後總結道（見第四章）。隨後他向眾人逐一盤點（我們記錄下了細節）：
「第 1 師、第 2 師、半個第 3 師、第 22 師、第 23 師，以及海軍陸戰師的大部分：也就是 13 個師中的 6 個師，南越近一半的主力部隊已經『hors de combat』（喪失戰鬥能力）。」沉思片刻後，他說：
「目前我們有 27 個地方軍聯團，可以抽調一些立即改編為海軍陸戰師；此外，第 2 師、第 3 師和海軍陸戰隊仍有重新裝備的希望，特別是海軍陸戰隊。」
「如果裝備海軍陸戰隊會快一些，可能只需要半個月；如果要裝備其他師，則需要一個月，」曹文員（Cao Văn Viên）大將在討論重新武裝的方式後表示。
「必須盡一切努力恢復那些癱瘓的師，」紹總統指示。
「不知道敵人是否會給我們足夠的時間，」員大將接著說。
他指示必須火速開展重新整編單位和武裝部分軍隊的計劃，以彌補損失。由於這是越南共和國最後的軍事計劃，而我們幸運地保留了原始打字稿的摘要，故將其印出以留存歷史（見附錄 B）。這份文件是由總參謀部呈交給紹總統的。該計劃包含三個組成部分：
將地方軍轉化為主力軍；
重新組織兩個步兵師；
如果能籌得更多援助，將：
為空軍更換部分直升機和戰鬥機。
在資源匱乏的情況下，新單位的預計兵力也必須縮減：傘兵旅僅含 3,781 人；地方主力旅 5,025 人；以及地方流動聯團 1,789 人。
這項緊急計劃要求立即獲得裝備和彈藥。時間是最棘手的問題。去哪裡找補給？又如何能立即獲得？由於馬丁（Martin）大使繼續支持這最後的努力，紹總統心中仍存有一線希望。
（第 116 頁）
沖繩與大韓民國的軍需儲備
1975 年 4 月 3 日，一場會議在獨立宮召開，參與者包括美國陸軍參謀長弗雷德·魏安德（Fred Weyand）將軍代表團與越南共和國（南越）政府官員。從歷史角度來看，這是一次極其重要的會議，因為它是最後一次會議，為南越與盟友美國橫跨兩任共和政府、長達 20 年的外交關係畫上了句點。我們曾在《失去的十字架》（KĐMTC）一書中簡略敘述過這次會議，但為了脈絡連貫，在此重申：在紹總統於 1975 年 3 月 25 日寫下求救信後，福特總統並未回信，而是派魏安德將軍前往西貢評估局勢。4 月 3 日的會議旨在總結美方代表團過去一週的工作觀察。
出席人員方面，南越方除了紹總統外，還有香（Hương）副總統、謙（Khiêm）總理、員（Viên）大將以及我們（還有另一人，我未詳細記錄）。美方除魏安德將軍外，還有葛拉漢·馬丁（Graham Martin）大使、馮·馬博德（Von Marbod，國防部第一副部長助理）、霍默·史密斯（Homer Smith）將軍（美國駐越武官處處長）以及喬治·卡弗（George Carver，中央情報局代表）。在雙方長時間討論戰場情勢後，話題轉向了關鍵的補給問題：
「我們會按照你們的需求提供供應，並向國會解釋，」 魏安德將軍承諾道。
「假設會有援助，運抵西貢需要多久？」 馬丁大使立刻抓住機會追問。魏安德剛說完「會提供」，馬丁就將其視為已達成協議，只剩下運輸問題需要擔心。
「只要手續齊備，我們幾乎可以立即提供補給；我們在沖繩和大韓民國（南韓）都有軍需儲備，」 馬博德先生回答。為了激勵南越方，他接著說：「現在不再是節省彈藥的時候了，你們可以取消彈藥限制令，以幫助提升軍隊士氣。」
會議室裡的每個人精神都為之一振，紹總統聽得非常專注。這意味著就在越南附近，美國依然擁有現成的儲備，而他重新裝備軍隊的計劃仍有執行的可能？
很可能正是因為這點，紹總統在會議結束時士氣大增，明確表示：「我們決心繼續戰鬥，並正在制定軍力重組計劃，只需要美國幫助提供裝備。」
1975 年 4 月 5 日，魏安德將軍在奉福特總統之命評估越南局勢後，報告稱南越尚未放棄。儘管軍事形勢極其危急，他仍表示：「然而，南方仍在制定計劃，利用剩餘資源繼續防守……我們曾向南方人民伸出援手，他們也接納了。現在，他們比以往任何時候都更需要這隻援助之手……美國作為盟友的信譽，目前正陷於越南的試煉之中。」
(P119)
- 調整目標：計畫組織主力旅以取代現有的聯合連。
- 組織規模：預計組織10 個旅，每個旅將包含3 個聯合連。
- 換算比例：這些新的旅規模約等同於30 至35 個舊制的聯合連。
- 部隊結構：除了組建旅級單位外，下屬的營級單位亦將調整為每營包含5 個連。
- 以主力旅組織取代聯合連組織。
- 一個旅包含3 個聯合連。
- 總共組織10 個旅。
- 相當於30-35 個聯合連。
- 如果組織一個包含3 個聯合連的旅，則相當於戰鬥團- 需要許多軍需物資和時間。
- 組織旅，下方是營級，一個營包含5 個連（取代聯合連）。
縮減版的越南共和國
補給品雖然在沖繩有現成儲備，但資金來源成問題，因為根本無法指望美國國會會批准撥款。因此，紹總統指示必須繼續研究如何動用南越剩餘的儲備金來處理此事（詳見後章）。當時，我們對這些維持抗戰背後的細節籌劃完全不知情。直到後來在倫敦，紹總統才向我透露了「撤回西部」計劃的具體內容。
他說，起初（我忘了問「起初」是指何時）他希望如果美國同意提供幫助，或貸款一筆資金購買補給，他將撤離所有地區，只固守西部地區（Miền Tây），因為南越在該地的軍事力量依舊完整，且治安狀況極佳。他解釋說，要以極其有限的兵力防守長達四個軍區的漫長國境線是不可能的：雖然名義上有超過百萬士兵，但實際上主力部隊僅約 13 萬人；在峴港失守後，這數字更是驟降至 6.3 萬人。然而，如果有資源能迅速執行重組計劃，守住西部仍是有可能的。
在「西寧—芽莊」防線之後，紹總統在地圖上畫出的最後一道防線是從「鸚鵡嘴」（Mỏ Vẹt）經過「檳溧」（Bến Lức）。
紹總統解釋，以檳溧大橋為基準，這個「縮減版南越」的新防線將更容易防禦。國界線將只剩下與柬埔寨交界的部分，以及從鸚鵡嘴到海邊的幾十公里。其餘大部分的邊界線都是海岸線。根據我們的估算，邊界長度將從近 700 英里縮減到僅約 130 英里左右。
「必須放棄西貢，但我會留下一個師留守（作為阻擊部隊），」他解釋道，「然後全部撤回西部。一旦撤過檳溧大橋，就將橋炸毀，這就是最後的陣地。」隨後，空軍和海軍將盡力撤離留在西貢的那個師，能救多少是多少。
當紹總統談到這個「西部計劃」時，我突然想起另一件事。有一天，有人（似乎是伊朗大使）送他一盒頂級的魚子醬，他卻轉送給我，並說：「現在有魚子醬就吃吧，但你也該開始練習吃鼠肉，好讓自己習慣。」我聽到「鼠肉」二字感到一陣寒意（因為我非常厭惡老鼠），便問他為什麼要吃那個？他笑著說：「誰知道哪一天我們得吃鼠肉呢？你別怕，西部的鼠肉可是很美味的。」
除了**(1) 重新裝備軍隊以及(2) 極力縮減防線外，紹總統對守住西部還寄予了另外兩個因素的厚望：(3) 南越海軍的日益成熟**；以及**(4) 大陸棚石油開發的樂觀前景**（關於石油部分，請參閱下一章）。
（第 122 頁）
- 該圖題為「撤退至湄公河三角洲計劃- 從莫威到檳瀝的最後一條路線」。
- 地圖顯示了從柬埔寨莫威（Mô Vẹt）經由越南南部邊境前往檳瀝（Bến Lức）的路線。
- 地圖上標註了西貢（Saigon）和柬埔寨首都金邊（Phnom Penh）。
- 這份地圖與1975年越戰末期的軍事撤退部署相關。
- 標題：撤退至湄公河三角洲計劃- 從莫威到檳瀝的最後一條路線
- 地圖左上角：柬埔寨
- 地圖下方：軍事區
這部分內容詳細描述了紹總統對南越海軍（VNCH Navy）的高度評價，以及他如何計畫利用海軍力量來執行「撤回西部」的最後防禦策略。以下是中文譯文：
「祖國與海洋」？
關於海軍在防禦西部（湄公河三角洲）所扮演的角色，紹總統曾說：「海軍上將艾摩·朱姆沃特（Elmo Zumwalt）在推動海軍『越南化』計畫上進展神速。」他強調：「我認為海軍是所有軍種中，越南化程度最快的一個。」
聽到這話時我感到有些意外，因為我原以為裝備更新最快的是空軍。但他認為：憑藉越南海軍的能力，邊防問題將不再困難。
紹總統對於海軍在 1974 年 1 月，儘管深知勝算渺茫，仍英勇與中國海軍在西沙群島（Hoàng Sa）交戰感到非常自豪。特別是當時已有關於美國削減軍援的警訊。正如我們在《失去的十字架》一書中所提：1973 年底，約翰·穆雷（John Murray）將軍收到五角大廈電報，告知因國會削減預算，將影響 1973/1974 財政年度後半段的補給，該財政年度於 1974 年 6 月 30 日結束。
五角大廈甚至要求穆雷將軍提議削減南越軍方的計畫以符合預算。1974 年初，穆雷將軍雖然極不情願，但仍被迫警告南越總參謀部必須最大限度節省補給，特別是彈藥。隨後在 2 月，員大將下令限制所有種類武器的使用。
儘管處於如此艱難的補給困境，當中國侵佔西沙時，紹總統仍決定反擊。關於這起事件，司令官瑞（Thoại）准將在其回憶錄中記述：1 月 17 日早上 8 點，紹總統親自前往第一沿海區海軍司令部對他下達命令。在聽取瑞準將報告情勢與力量對比後，紹總統拿過紙筆寫下命令，並說：「瑞，你過來當面讀給我聽，如果有任何不明確的地方，現在就告訴我。」
紙頁上方寫著：「指示第一沿海區海軍司令官：」 命令分為三部分：第一，採取和平手段勸離中國艦艇離開南越領海；第二，若其不從，則在艦首前開火警告；第三，若其仍頑抗，則授權使用武力以捍衛南越領土完整。(2)
儘管明知資源不足且無法與中國實力匹敵，但在下達此令時，他顯然對海軍的作戰能力抱有相當信心。回想起來，我們才明白為什麼 1974 年夏天，當穆雷將軍奉命節省開支並建議縮減海軍支出時，紹總統卻決定反其道而行。
必須保留所有海軍基地
在一份致紹總統的秘密報告中，雖然穆雷將軍極力支持南越，但礙於軍援預算過低，他不得不建議關閉部分海軍基地並從南沙群島（Trường Sa）撤回艦艇，內容如下：
第一，「除造船廠與補給中心外，我們發現越南海軍有四類設施：作戰支援基地、後勤支援基地、快速支援基地（ISBs）及修船廠。其中，我們認為南越應關閉下列海軍設施以節省支出並提高效率：
芹苴（Cần Thơ）的作戰支援基地；
永隆（Vĩnh Long）與隆富（Long Phú）的兩個作戰支援基地；
九龍（Cửu Long）與芹苴的兩個修船廠；
察梅（Chợ Mới）與順安（Thuận An）的兩個快速支援基地。」
但儘管有此建議，紹總統仍指示繼續保留這些基地。
第二，穆雷將軍也提出了南沙群島的海軍開支問題。南越派駐了幾艘軍艦保衛這些島嶼。「且不論補給成本，光是油料費用一年就要耗資超過 50 萬美元，」穆雷報告道，並認為這是不必要的，因為北越海軍無法抵達南沙。
聽聞此言，紹總統堅決反對，並指示繼續讓軍艦駐守南沙。這本是軍事問題，但當時我們因討論預算（這是我的職權範疇）而意外得知此事。紹總統希望根據外國石油公司的報告，這些島嶼附近的石油能儘快開發。石油收入將取代美援，成為固守西部的經濟基礎。
儘管不同意關閉基地或撤離南沙，但紹總統同意了穆雷關於改進海軍的建議。穆雷雖然稱讚海軍的進步，但也批評了三個需要改進的弱點：
指揮系統效率低下，權責不明，且權力過度向中央司令部集中。
離岸艦艇的保養未達標準。
許多官兵傾向待在岸上，設法逃避出海。穆雷舉例：有人以冷藏系統故障、食物易腐為藉口，宣稱船隻無法在海上停留太久。
據我們所知，紹總統在 1974 年夏天立即關注了這三點，並採取了撤換司令、指示增加出海天數、強化紀律等改善措施。
除了空軍和陸軍有能力保衛約 130 英里（而非原先 700 英里）的邊境線外（後方則由地方軍守衛），紹總統在最後計畫中對海軍寄予厚望。因為他認為，儘管補給困難，但在當時的裝備水平上，南越海軍仍優於北越。截至 1975 年 4 月中旬，海軍力量幾乎完好無損：擁有 93 艘海船及近 2000 艘小型艦艇。特別是所有保修均由越南海軍設施自行完成，這比起四年前還需駛往關島、蘇比克灣（菲律賓）或聖地牙哥維修，是巨大的進步。這或許也是他拒絕關閉上述四類海軍設施的原因。
當時海軍已能管理 66,240 種零配件，儘管尚未盡善盡美，但其庫存與補給管理水平已相當高。海軍與其他軍種面臨的共同問題，依然在於如何籌錢購買這些物資。
或許紹總統早在簽署《巴黎協定》後就考慮過撤回西部的計畫。1973 年 9 月 16 日的海軍節，他親自主持「在陳興道聖祖像前上香」儀式，並在西貢河上長時間閱兵：由河川突擊隊（River Assault Group）開路，隨後是各類艦艇：飛魚、河川巡邏艇、沿海巡邏艇、支援突擊巡邏艇、戰鬥打撈船。
望著陳文尊（Trần Văn Chơn）提督巨大的一號旗艦（HQ 1），他心中一定感到鼓舞。因為他想到就在 1961 年，法國人的兩個「遊艇俱樂部」（clubs nautiques）才剛被改造成南越海軍的第一個保修設施，並掛上了那四個字：
「祖國 — 海洋」
（第 126 頁)
- 會議主角：南越總統阮文紹(Nguyen Van Thieu) 會見由威安德將軍(General Weyand) 率領的美國代表團。
- 與會人員：美國駐南越大使馬丁(Graham Martin)、南越副總統陳文香、總理陳善謙及將軍Viên。
- 會議內容：代表團與南越領導層討論當時的重要戰略問題，期間威安德將軍承諾提供更多援助，但拒絕了重新轟炸北越的請求。
- 歷史脈絡：此會議發生在西貢陷落前約一年，是美國對南越援助政策的關鍵時期。
- 標題：總統阮文紹的心聲- 127
- 第一張照片描述：阮文紹總統於1974年3月31日與威安德將軍率領的代表團及馬丁大使舉行會議。 南越方面出席的還有副總統陳文香、總理陳善謙、 Viên 將軍。 作者坐在Viên 將軍旁邊。 (圖片來源：總統府)
- 第二張照片描述：從左側拍攝的總統會議室場景。 (圖片來源：總統府)
- 地點與事件：這張照片顯示總統阮文紹視察位於峴港的第1沿海海軍司令部。
- 關鍵人物：照片中可見阮文紹總統與當時的第1沿海區域海軍司令、海軍准將（後升為副提督）胡文奇瑞同行。
- 背景：胡文奇瑞(1933-2022) 是南越海軍重要將領，曾任海軍指揮官，並著有關於戰敗經歷的著作。
- 標題：128 • 阮進興
- 圖片說明：總統紹視察第1沿海海軍司令部；左側第一人為長中將；副提督瑞走在總統身旁。 (照片：HVK Thoại)。
- 時間與地點：照片顯示的是南越總統阮文紹在西貢河上檢閱海軍戰艦的場景。
- 歷史背景：阮文紹於1967 年至1975 年間擔任南越總統。 在美國的援助下，當時的南越海軍曾是東南亞最大的海軍力量之一。
- 影像來源：此圖出自Colonel Richard D. Ward（美國海軍）之手，記錄了當時的軍事與政治活動。
- 頁面標題：阮文紹總統的心聲• 129
- 圖片說明：阮文紹總統準備在西貢河檢閱戰艦。 （圖：美國海軍Richard D. Ward 上校- http://www.vnnavydallas.com）
- 活動描述：總統阮文紹（Nguyễn Văn Thiệu）在西貢河上檢閱海軍軍艦。
- 書本資訊：影像來源自阮進興（Nguyễn Tiến Hưng）著作的第130 頁。
- 影像來源：該照片出自
vnnavydallas.com。
- 130 · 阮進興
- 500
- 總統阮文紹檢閱西貢河上的軍艦。
- （圖：
http://www.vnnavydallas.com）。
- 這是越南共和國海軍的突擊隊（Giang đoàn Xung phong）在阅兵式上的場景。
- 此影像展示了當時西貢河上繁忙的船舶交通。
- 照片來源於vnnavydallas.com。
- 背景為當時的西貢（今胡志明市）景觀。
- 標題：阮文紹總統的心思・ 131
- 說明文字：突擊隊為1973 年海軍閱兵日揭開序幕。
- （圖片：http://www.vnnavydallas.com）
- 「海洋勘探者號」於1971年由ODECO設計建造，是史上第一座具備自航能力的半潛式鑽井平台。
- 該平台隨後在世界各地的溫暖海域進行作業，直到1992年併入鑽石海洋公司（Diamond Offshore）。
- 該平台於1998年被拖至德州加爾維斯頓港進行維護，隨後閒置長達14年，原本計劃報廢，但後來被收購並計劃升級以重新投入使用。
- 132 · 阮進興
- Pecten公司的「Ocean Prospector」鑽油平台位於外海。
- （圖：越南共和國駐華盛頓大使館，1974年）。
翻譯成中文：
CHƯƠNG 5
Cắt Cầu Bến Lức Rút Về Miền Tây(P113)
“Allah akbar, Allah akbar, ” (Chúa là cao cả, Chúa là uy
quyền), cả trăm ngàn người quỳ gối, úp mặt xuống đất cầu
xin. Những tà áo dài trắng bay phất phới theo chiều gió như
cố quạt đi sức nóng gay gắt của miền sa mạc. Một chiếc quan
tài bằng gỗ đơn sơ có phủ tấm lông lạc đà mầu nâu được
nhóm người đàn ông trịnh trọng khiêng trên vai tiến vào giáo
đường. Khi quan tài đã đưa tới góc chân tường về phía đông,
tiếng than thở ai oán bắt đầu rên rỉ. Tân Vương Khalid không
cầm được nước mắt, ôm mặt nức nở khi thi hài của phụ vương
ông là Faisal được hạ xuống đặt dưới chân pho tượng Khalid
Abdel Aziz. Đó là quang cảnh đám tang lễ quốc vương Saud
al Falsal, xứ Saudi Arabia, người vừa bị chính cháu mình là
hoàng tử FaIsal Musad Az1z sát hại.
Cậu Aziz theo học môn Khoa học Chính trị tại Đại học
Colorado và Đại học California ở Berkeley trong nhiều năm.
Thích đánh bạc và uống rượu Scotch, điểm học thấp, quanh
quấn chỉ được C và D. Theo cô Christine Surma, một người
bạn gái Mỹ thì cậu luôn nhớ tới người anh mình là Khalid.
Cậu Khalid đã bị cảnh sát bắn chết khi theo chúng bạn đánh
phá đài truyền hình tại thủ đô Riyadh. “Quyết tâm trả thù, đặc
biệt là đối với người Á Rập, là điều mà người thanh niên nuôi
trong lòng suốt đời,” một bạn thân của Aziz nhận xét. Àz1z
cho rằng chính quốc vương Faisal đã dính líu trong vụ này.
“Nếu thực sự anh ta đã sát hại người cậu của mình, thì tôi cho
đó chỉ là để trả thù mà thôi,” Christine nhận định.(1)
Quốc Vương Faisal là người đã tổ ý muốn giúp đỡ VNCH
trong lúc hoạn nạn. Ngay trước lúc qua đời, nhà vua đã bằng
lòng cho VNCH vay mấy trăm triệu đôla để mua xăng nhớt
và tiếp liệu. Một miếng khi đói bằng một gói khi no. Khi được
sự đồng ý của ông, Chính phủ Miền Nam vô cùng hân hoan,
cảm tạ. Bao nhiêu hy vọng, họp lên họp xuống chuẩn bị thương
thuyết. Thủ tục đi vay thì dù là vay từ ngân hàng, thị trường
tài chánh, hay từ một chính phủ khác, vẫn luôn luôn là rườm
rà, khó khăn. Vay được rồi lại còn phải chờ “giải ngân. Trong
trường hợp Saudi, Vua Faisal bằng lòng đơn giản mọi vấn để
và sẽ cho giải ngân thật sớm. Khi nào Sàigòn khai thác, xuất
cảng được dầu lửa thì mới phải hoàn trả, khỏi cần lãi suất.
VNCH hy vọng sẽ giải quyết ngay được phần nào vấn để
xăng nhớt, tiếp liệu vô cùng khó khăn vào lúc ấy.
Nhưng vua Faisal đã ra đi vào chính ngày 25 tháng Ba,
1975, ngày quân lực VNCH rút khỏi cố đô Hoàng triều Huế.
Thế là chuyện giải ngân bị khựng lại. Đâu có ngờ rằng cái
chết của ông vua người xứ Saudi lại ảnh hưởng sâu xa đến
khả năng tổn tại của Miền Nam Việt Nam. Sau Huế tới Đà
Nấng, lượng tồn kho quân nhu đã ít ỏi lại bị giảm xuống thêm.
Tình hình tiếp liệu trở nên căng thẳng. Hết viện trợ rồi thì lấy
đâu ra tiền mà mua thêm? Bởi vậy dù đã biết rằng Hoàng gia Saudi đang rất bận rộn và bối rối trong nội bộ, Chính phủ
VNCH cũng vẫn cứ phải tiếp tục liên lạc. Chỉ vài tuần sau,
tuy hết sức lưỡng lự và ngại ngùng phải làm phiền Hoàng gia
trong lúc ma chay, Ngoại trưởng Vương Văn Bắc đã đi Riyadh
để gặp tân quốc vương Khalid (NT Bắc hiện nay cư ngụ tại
ParIs).
Ngày 14 tháng 4, tân Thủ tướng Nguyễn Bá Cẩn trình diện
nội các mới lên Tổng thống. Ông Thiệu đặn tôi vào gặp ông
ngay sau nghi lễ. Vừa vào phòng, ông đưa cho tôi xem một
công điện đề ngày 14 tháng 4 do ông Bắc gửi từ Luân Đôn về,
báo cáo lạc quan về kết quả của chuyến đi: ”Tất cả, đặc biệt
là vua Haled (Khalid) đã cho tôi những bảo đảm vững chắc về
việc tiếp tục yểm trợ và viện trợ kinh tế cho VNCH. ”
Kế hoạch rút về Miền Tây
Nếu có thêm chút ít viện trợ thì sao? Trái với điều nhiều
người cho rằng sau Pleiku, chính phủ và quân đội VNCH chỉ
lo tháo chạy, thực sự đã có những cố gắng đáng ghi nhớ nhằm
tái tổ chức và trang bị quân đội, đi vay ngân khoản tài trợ mua
tiếp liệu để rút về Miễn Tây.
- ”Như vậy là ở bất cứ chỗ nào cán cân lực lượng cũng đã
thiên hẳn về phía Cộng sản rồi,” Tổng thống Thiệu tóm tắt
sau khi nghe Bộ Tổng Tham Mưu báo cáo tình hình quân sự
tại bốn quân khu trong cuộc họp ngày 1 tháng 4, 1975 như đã
viện dẫn (xem Chương 4). Rồi ông kiểm điểm cho mọi người
nghe (chúng tôi ghi xuống chỉ tiết):
- “Các sự đoàn l, sự đoàn 2, một nửa sự đoàn 3, các sư
đoàn 22, 23, và một phần lớn sư đoàn Thủy Quân Lục Chiến:
như vậy là 6/13, gần một nửa quân đội chủ lực VNCH đã bị
“hors de combat” (loại khỏi vòng chiến).” Suy nghĩ giây lát,
ông nói:
- “Hiện ta có 27 liên đoàn Địa phương Quân, có thể lấy
một ít đổi ngay thành sự đoàn TQLC; ngoài ra các sự đoàn 2, 3, và TQLC vẫn còn hy vọng tái trang bị, nhất là TOLC. ”
- “Nếu trang bị TOLC thì nhanh hơn, có thể chỉ cần một
nửa tháng; còn nếu muốn trang bị các sự đoàn khác thì cũng
phải mất một tháng,” Đại tướng Viên trình bày, sau khi bàn
bạc về các phương thức tái võ trang.
- “Phải cố gắng bằng mọi cách làm lại những sư đoàn bị tê
jệ,” TT Thiệu chỉ thị.
- “Không biết địch có cho ta đủ thời giờ không, ” ĐT Viên
tiếp theo.
Ông chỉ thị phải gấp rút triển khai kế hoạch sắp xếp lại
các đơn vị và tái võ trang một số quân đội để thay thế những
mất mát. Vì đây là kế hoạch quân sự sau cùng của VNCH và
chúng tôi may mắn còn giữ được phần tóm tắt của kế hoạch
đánh máy nguyên thủy, nên ¡n lại cho lịch sử (xem Phụ Lục
B). Tài liệu này là do Tổng Tham Mưu trình Tổng thống Thiệu.
Kế hoạch bao gồm ba cấu phần:
‹_ Biến cải địa phương quân thành chủ lực quân;
«Tái tổ chức hai sư đoàn bộ binh; và nếu có xoay thêm
được viện trợ, sẽ
‹ Thay thế một số trực thăng và khu trục cơ cho không
quân.
Trong tình cảnh eo hẹp, số quân dự kiến cho những đơn vị
mới cũng phải rút nhỏ lại: Lữ đoàn Nhảy Dù chỉ gồm 3,781
người; Lữ đoàn Chủ lực địa phương, 5,025 người; và Liên đoàn
Lưu động địa phương, 1789 người.
Kế hoạch khẩn trương này đòi hỏi phải có ngay trang bị và
đạn dược. Thời giờ là vấn đề thật khó khăn. Tìm đâu ra tiếp
liệu và làm sao có ngay được? Vì Đại sứ Martin tiếp tục yểm
trợ cố gắng cuối cùng, TT Thiệu vẫn còn chút ít hy vọng.
(P116)
翻譯成中文
Dự trữ tiếp liệu ở ngay Okinawa và Đại Hàn
Ngày 3 tháng 4 tại Dinh Độc Lập, một cuộc họp được triệu
tập giữa Phái đoàn Tướng Fred Weyand, Tham mưu trưởng Lục Quân Hoa Kỳ và Chính phủ VNCH. Đứng về phương diện
lịch sử, đây là buổi họp quan trọng vì nó là lần họp cuối cùng,
kết thúc mối bang giao của VNCH với đồng minh Hoa Kỳ
trong suốt 20 năm, và dưới hai nền Cộng Hòa. Chúng tôi đã
thuật lại qua loa về cuộc họp này trong cuốn KĐMTC, nhưng
để cho có mạch lạc, cũng xin nhắc lại là sau khi TT Thiệu viết
bức tâm thư cầu cứu vào ngày 25 tháng 3, 1975, TT Ford đã
không trả lời, nhưng gửi tướng Weyand tới Sài gòn để thẩm
định tình hình. Buổi họp ngày 3 tháng 4 là để tổng kết những
nhận xét của phái đoàn Hoa Kỳ trong thời gian làm việc một
tuân lễ vừa qua. Thành phần tham dự, về phía VNCH: ngoài
TT Thiệu, có Phó TT Hương, Thủ tướng Khiêm, Đại tướng
Viên, và chúng tôi (với một người nữa, tôi không ghi rõ). Phía
Hoa Kỳ thì ngoài Tướng Fred Weyand, có Đại sứ Graham
Martin, ông Von Marbod (Đệ nhất Phụ tá Bộ trưởng Quốc
phòng), Tướng Homer Smith (Chỉ huy trưởng, Văn phòng Tùy
viên Quân sự Hoa Kỳ), và ông George Carver (đại diện CIA),
(xem hình). Sau khi hai bên đã bàn bạc một thời gian đài về
tình hình chiến trường, để mục then chốt là vấn đề tiếp liệu.
«_ “Chúng tôi sẽ cung ứng theo như nhu cầu cần thiết của
quý vị, và sẽ cắt nghĩa cho Quốc hội” (We will get you
the asSistance you need and explain to Congress), Tướng
Weyand hứa hẹn.
e_ “Cho rằng sẽ có viện trợ, phải cân bao lâu để chở tới
Sàigòn?” Đại sứ Martin nắm ngay lấy cơ hội và vội
hỏi. Tướng Weyand chỉ vừa nói “sẽ cung ứng' là ông
cho như đã đồng ý rồi và chỉ còn lo vấn để chuyên chở
nữa thôi.
©_ “Chúng tôi có sẵn tiếp liệu hầu như ngay lập tức nếu
có chuẩn chỉ; chúng tôi có dự trữ tiếp liệu ở ngay
Okinawa và Đại Hàn,” ông Marbod trả lời. Và dường
như để khích lệ cho ông phía VNCH, Ông còn thêm: ” Bây giờ không còn phải là lúc để tiết kiệm đạn
dược nữa, các ông có thể hủy bỏ lệnh hạn chế đạn dược
để giúp cho quân đội lên tỉnh thần,” Marbod nói tiếp.
Mọi người trong phòng họp lên tỉnh thần đôi chút, ông
Thiệu nghe thật chăm chú. Như vậy là ở ngay gần Việt Nam
vẫn có sẵn dự trữ của Mỹ và kế hoạch của ông tái trang bị
quân đội vẫn có thể thi hành?
Rất có thể là ông đã lên tinh thần vì kết thúc buổi họp, TT
Thiệu nói rõ là “chúng tôi quyết tâm tiếp tục chiến đấu và
đang có kế hoạch tái tổ chức (reorganization) quân lực, chỉ
cần Hoa Kỳ giúp trang bị.”
Ngày 5 tháng 4, 1975, sau khi thẩm định tình hình tại Việt
Nam theo lệnh TT Ford, chính Tướng Fred Weyand đã báo
cáo rằng VNCH chưa bỏ cuộc, và dù tình hình quân sự hết sức
nguy ngập, “Tuy nhiên Miền Nam còn đang làm kế hoạch để
tiếp tục chống giữ với những tài nguyên còn lại của họ... Chúng
ta đã giơ tay ra cho nhân dân Miền Nam và họ đã nắm lấy.
Giờ đây, họ đang cân đến bàn tay giúp đỡ ấy hơn bao giờ hết...
Ủy tín của Hoa Kỳ, trong cương vị một nước đồng mình, hiện
đang bị thử thách tại Việt Nam. ”
(P119)
翻譯成中文
Một VNCH thu gọn
Tiếp liệu có sẵn ở Okinawa, nhưng làm sao có tài trợ vì
chẳng trông gì Quốc hội Mỹ sẽ chuẩn chi thêm tiền. Bởi vậy,
TT Thiệu chỉ thị phải tiếp tục việc nghiên cứu việc dùng dự
trữ còn lại của VNCH vào việc này (xem chương sau). Lúc ấy,
chúng tôi hoàn toàn không biết gì về những tính toán đằng
sau việc sắp xếp để tiếp tục chống giữ. Sau này tại Luân Đôn,
TT Thiệu mới tiết lộ rõ về kế hoạch “rút về Miễn Tây." Ông
nói rằng lúc đầu (tôi quên không hỏi “lúc đầu' là bao giờ) ông
hy vọng rằng nếu Mỹ còn đồng ý giúp hoặc cho vay một số
tiên để mua được tiếp liệu thì sẽ rút hết về để chỉ giữ Miễn Tây, vì khả năng quân sự của VNCH ở nơi đây còn nguyên
vẹn và tình hình an ninh rất tốt. Ông giải nghĩa là không thể
nào giữ được cả bốn quân khu với một biên giới quá dài vì
quân số rất ít: tuy lý thuyết là trên một triệu binh sĩ, nhưng
trong thực tế, quân đội chủ lực chỉ có khoảng 130,000. Sau Đà
Nẵng, số này chỉ còn vỏn vẹn 63,000. Tuy nhiên, nếu có phương
tiện để gấp rút thi hành kế hoạch tái tổ chức thì vẫn có thể giữ
được Miễn Tây. Sau tuyến Tây Ninh ~ Nha Trang, tuyến cuối
cùng mà ông Thiệu vẽ trên bản đồ là từ Mỏ Vẹt qua Bến Lức
(xem bản đồ).
TT Thiệu cắt nghĩa là từ cầu Bến Lức, phòng tuyến mới
của một VNCH thu gọn sẽ dễ bảo vệ hơn nhiều. Ranh giới chỉ
còn phần giáp Cao Miên và mấy chục cây số từ Mỏ Vẹt ra tới
biển. Khúc còn lại, tức là phần lớn của biên giới thì chỉ là
duyên hải. Theo sự ước tính của chúng tôi thì biên giới sẽ
không phải là cả gần 700 đặm nữa mà được thu hẹp lại chỉ
còn khoảng trên 130 dậm.
“Phải bỏ Sàigòn, nhưng tôi sẽ để một sư đoàn ở lại trấn
giữ (để chận đường), ° ông cắt nghĩa, "rồi rút hết về Miễn Tây.
Khi nào qua được Bến Lúc thì sẽ phá câu đi, và đây là tuyến
cuối cùng.” Sau đó thì Không Quân và Hải Quân sẽ cứu sư
đoàn còn lại ở Sàigòn, được bao nhiêu hay bấy nhiêu.
Khi ông Thiệu nói về kế hoạch Miền Tây, tôi mới chợt
nhớ một chuyện khác. Một hôm có người (hình như đại sứ
Iran) cho ông một hộp trứng cá caviar rất ngon, nhưng ông lại
đưa cho tôi và nói: “Bây giờ có caviar thì ta cứ ăn, nhưng anh
cũng nên tập ăn thịt chuột cho quen đi.” Tôi nghe hai tiếng
“thịt chuột” thì ớn cả người (vì tôi rất gớm con chuột) nên hỏi
lại ông là tại sao tôi phải ăn? Ông cười và nói “Biết đâu ngày
nào ta lại phải ăn thịt chuột, anh sợ chứ ở Miễn Tây thịt chuột
rất ngon. ”
Ngoài hai việc () trang bị thêm quân số và (1i) thu thật hẹp lại biên giới, ông Thiệu đặt nhiều hy vọng vào hai yếu tố khác để giữ Miễn Tây, đó là (1) sự trưởng thành của Hải Quân
VNCH; và (ï¡) triển vọng khả quan của dấu lửa ngoài thêm
lục địa (về dầu lửa xin xem chương sau).
(P122)
翻譯成中文
“Tổ Quốc - Đại Dương?
Về vai trò của Hải Quân phòng thủ Miền Tây, TT Thiệu
nói: “Đô đốc (Emmo) Zumwadlt đã giúp chương trình Việt Nam
Hóa Hải Quân rất nhanh”. Ông nhấn mạnh “tôi cho là Hải
Quân đã được Việt Nam Hóa nhanh nhất trong các binh chủng.”
Tôi hơi lạ khi nghe câu này vì tôi cứ tưởng là Không Quân đã
được trang bị nhanh nhất. Ông cho rằng: với khả năng của Hải
Quân Việt Nam, vấn đề biên phòng sẽ không phải là khó khăn.
Ông rất tự hào về việc Hải Quân dù biết không thể thắng
cũng đã can đảm ứng chiến với Hải Quân Trung cộng ở quần
đảo Hoàng Sa ( tháng 1, 1974). Nhất là vào chính thời điểm
ấy thì đã có báo động về việc Mỹ cắt giảm quân viện. Như
chúng tôi đã đề cập tới trong cuốn KĐMTC (trang 201): vào
cuối năm 1973, tướng John Murray nhận được công điện từ
Ngũ giác đài cho hay vì Quốc hội đã cắt nhiều viện trợ cho
Đông Dương nên sẽ ảnh hưởng đến tiếp liệu sáu tháng còn
lại của tài khóa 1973/1974. Tài khóa này chấm dứt ngày 30
tháng 6, 1974.
Ngũ giác đài còn yêu cầu tướng Murray để nghị những
chương trình nào của VNCH có thể cắt giảm được để phù hợp
với ngân khoản mới. Đầu năm 1974, ông Murray hết sức ngần
ngại nhưng buộc lòng báo động cho Bộ TTM là phải tiết kiệm
tiếp liệu tối đa, nhất là đạn dược. Sau đó vào tháng hai ĐT
Viên đã ra lệnh hạn chế việc sử dụng võ khí tất cả các loại.
Dù trong tình huống tiếp liệu khó khăn ấy, khi Trung cộng
lấn chiếm Hoàng Sa, ông Thiệu đã quyết định chống trả. Về
biến cố này, Tư lệnh là Phó Đề đốc Thoại đã kể rõ trong cuốn
hồi ký của ông là vào lúc 8 giờ sáng ngày 17 tháng 1, chính
TT Thiệu đã đích thân tới Bộ Tư lệnh Hải Quân Vùng 1 Duyên hải để ra lệnh cho ông. Sau khi nghe ông Thoại trình bày mọi
diễn biến và cán cân lực lượng, ông Thiệu lấy bút giấy ra viết
lệnh xuống giấy rồi nói: “Anh Thoại đến đây và đọc trước mặt
tôi đây, có gì không rõ ràng cho tôi biết ngay từ bây giờ. ”
Trên đầu trang có mấy chữ: “Chỉ thị cho Tư lệnh Hải Quân
Vùng I Duyên hải?”
Lệnh gồm ba phần: /h# nhất là tìm mọi cách ôn hòa mời
các chiến hạm Trung cộng ra khỏi hải phận VNCH; :hứ hai,
nếu họ không chịu thì được nổ súng cảnh cáo trước mũi các
chiến hạm này; và /h ba, nếu họ ngoan cố thì toàn quyển sử
dụng vũ khí để bảo vệ sự vẹn toàn của lãnh thổ VNCH.(2)
Dù biết chắc không đủ phương tiện và không thể nào địch
nổi sức mạnh của Trung cộng, khi ra lệnh này chắc ông cũng
tin tưởng phần nào vào khả năng nghênh chiến của Hải Quân.
Hồi tưởng lại bây giờ chúng tôi mới hiểu tại sao vào mùa hè
1974, khi tướng Murray tìm mọi khoản chỉ tiêu để tiết kiệm
ngân sách theo như chỉ thị của Bộ Quốc phòng Hoa Kỳ và để
nghị cắt xén chi tiêu cho Hải Quân VNCH, TT Thiệu đã quyết
định ngược lại.
Phải giữ lại tất cả căn cứ của Hải Quân
Trong một báo cáo mật gửi TT Thiệu, ông Murray, một
người hết sức ủng hộ VNCH nhưng vì ngân sách quân viện
xuống quá thấp, nên cũng phải đề nghị đóng cửa một số căn
cứ Hải Quân và rút chiến hạm ra khỏi quần đảo Trường Sa
như sau:
Thứ nhất, “Ngoài Xưởng Đóng tâu và Trung tâm tiếp
liệu, chúng tôi thấy Hải Quân VNCH có bốn loại cơ
sở: những căn cứ yểm trợ hành quân (operational bases),
những căn cứ yểm trợ chuyển vận (logistic-support
bases), những căn cứ yểm trợ nhanh (immediate-support bases - ISB's), và những địa điểm sửa tâu (boat
repair depots). Trong số này, chúng tôi thấy VNCH nên đóng những cơ sở sau đây của Hải Quân để tiết kiệm
và tăng hiệu năng:
1. Căn cứ yểm trợ hành quân ở Cần thơ;
2. Hai căn cứ yếm trợ hành quân tại Vĩnh Long,
và Long Phú;
3. Hai căn cứ sửa tầu ở Cửu Long và Cần Thơ; và
4. Hai căn cứ yếm trợ nhanh ở Chợ Mới và
Thuận An.”
Nhưng dù có lời khuyến cáo, TT Thiệu vẫn chỉ thị tiếp tục
giữ những căn cứ này.
Thứ hai, tướng Murray cũng đặt vấn đề chi tiêu Hải Quân
ở Trường Sa (Spratley Islands). VNCH thả neo vài chiến hạm
để bảo vệ những quần đảo này. “Không kể chỉ tiêu về tiếp
liệu, nguyên tiền xăng nhớt đã tốn trên nửa triệu đôla một
năm”, Tướng Murray báo cáo, và cho việc này là không cần
thiết vì Hải Quân của Bắc Việt không thể tới tận Trường sa.
Nghe vậy, ông Thiệu lại nhất mực phản đối và chỉ thị cứ
tiếp tục cho tàu thả neo ở Trường sa. Đây là vấn đề quân sự,
nhưng lúc ấy vì một tình cờ chúng tôi mới biết chuyện này, đó
là khi bàn đến ngân sách viện trợ (là lãnh vực của chúng tôi)
thì có cả vấn đề tiết giảm chỉ tiêu quân sự. TT Thiệu hy vọng
dầu lửa tại một số đảo này sẽ sớm được khai thác như báo cáo
của các hãng dầu ngoại quốc. Tiền từ dầu lửa sẽ thay thế viện
trợ Mỹ để giữ Miễn Tây.
Nhưng dù không đồng ý về việc đóng cửa một số căn cứ
Hải Quân và rút chiến hạm khỏi Trường Sa, ông Thiệu lại
đồng ý với những khuyến cáo của ông Murray về Hải Quân.
Dù đề cao những tiến bộ của Hải Quân, ông Murray cũng chỉ
trích về ba nhược điểm cần cải thiện:
Thứ nhất là hệ thống chỉ huy thiếu hữu hiệu vì sự phân
chia quyền hành, trách nhiệm không rõ ràng, có khuynh hướng
tập trung về tư lệnh ở trung ương:
Thứ hai là việc bảo trì các chiến hạm ở ngoài khơi không đúng tiêu chuẩn; và
Thứ ba là nhiều sĩ quan cũng như binh sĩ cứ muốn ở trên
bờ, tìm mọi cách để khỏi phải ra khơi. Ông Murray đưa ra một
thí dụ: lấy cớ hệ thống máy lạnh bảo quản hỏng nên đồ ăn
chóng hư, tầu không ở biển lâu được. Theo chúng tôi biết thì
Tổng thống Thiệu đã lưu tâm ngay tới ba điểm này vào hè
1974 và đã có những biện pháp cải thiện cấp thời như thay đổi
tư lệnh, chỉ thị tăng thêm số ngày ra khơi, thắt chặt kỷ luật.
Ngoài việc Không Quân và Lục Quân rất có thể bảo vệ
một biên giới khoảng 130 dậm thay vì 700 dậm như trước đây
(hậu phương thì đã có lực lượng địa phương quân bảo vệ), ông
đặt hy vọng nhiều vào Hải Quân trong kế hoạch cuối cùng vì
ông cho rằng dù vấn đề tiếp liệu khó khăn nhưng về trang bị
thì Hải Quân VNCH vẫn vượt trội hơn Hải Quân của Bác Việt
vào thời điểm ấy. Cho tới trung tuần tháng 4, 1975, lực lượng
và khả năng các loại hải hạm vẫn còn nguyên vẹn: 93 tâu
biển và gần 2000 tâu loại nhỏ. Đặc biệt là tất cả đều do các
cơ sở của Hải Quân Việt Nam bảo trì và sửa chữa, một tiến bộ
vượt mức so sánh với khoảng bốn năm trước, khi còn phải lái
tầu sang Guam hoặc Subic Bay (Phi Luật Tân) hay San Diego
để sửa chữa. Đây có thể cũng là lý do ông đã không muốn
đóng cửa bốn loại cơ sở của Hải Quân như đề cập trên đây.
Khi có thể trông coi được một số lượng phụ tùng cần thiết
là 66,240 bộ phận, dù chưa hoàn hảo, trình độ quản lý tổn
kho, tiếp liệu của Hải Quân cũng đã khá cao, vấn đề còn lại
của Hải Quân cũng như của các binh chủng khác, vẫn chỉ là
làm sao mua được những thứ này.
Có thể là TT Thiệu đã nghĩ tới việc rút về Miền Tây ngay
từ sau khi ký Hiệp định Paris. Ngày Hải Quân VNCH - 16
tháng 9 năm 1973 ~ chính ông đã tới chủ tọa lễ “Dâng Hương
trước Tượng Thánh Tổ Trần Hưng Đạo' và duyệt xét thật lâu
các chiến hạm trên sông Sàigòn: Đoàn Giang đĩnh Xung phong
(River Assault Group) mở đầu cuộc diễn hành, theo sau là từng đợt các loại tàu: Cá bay (Flying Eish), Giang tốc đĩnh
(River patrol boats), Duyên tốc đĩnh (Patrol crafts), Assault
Support Patrol Boats, Combat Salvage Boats.
Nhìn vào chiếc soái hạm HQ 1 thật lớn của Đề đốc Trần
Văn Chơn, chấc ông cũng lên tinh thần vì nghĩ rằng chỉ mới
1961, hai câu lạc bộ du thuyển “clubs nautiques' của Pháp
mới được đổi thành cơ sở bảo trì đầu tiên của Hải Quân VNCH
và treo lên bốn chữ
“ Tổ Quốc - Đại Dương “
(P126)
沒有留言:
張貼留言
注意：只有此網誌的成員可以留言。