第二十一章 前哨司令（第445页）
以下是 第21章（前哨司令）的中文重点总结，随后附 全文中文翻译。
中文重点总结（第21章：前哨司令）
1. “中立”一词的敏感性
约翰逊总统指示大使洛奇：“你的使命就是，无论‘中立’这个丑陋的头颅在哪里冒出来，都要把它打下去。”他强调：“关于这一点，我认为没有什么比尽一切可能、用一切手段制止关于中立的讨论更重要了。”
2. “中立罪”
1964年初政变中，陈文敦将军被阮庆将军逮捕。陈文敦问：“我们犯了什么罪？”阮庆回答：“中立罪。”
3. 自由世界的前哨
南越继续扮演“自由世界在亚洲的前哨”角色。要实现独立、非共产主义，就必须铲除“中立”倾向。从1964年4月起，“中立”不再被讨论，必须坚定地站在自由一边。
自由世界以具体行动表明强硬立场：从“穿箭行动”（1964年8月）、“火镖行动”（1965年2月）到岘港登陆（1965年3月）。
1965年4月17日，约翰逊总统明确宣布：“我们需要待多久就待多久”，并强调“以必要的力量、不计任何风险、不计任何代价”。
4. 自由世界的兵力
除美军外，澳大利亚、新西兰、韩国、泰国、菲律宾、台湾等自由世界国家还提供了近53,000人的部队。其中韩国最多，近46,000人。
5. 阮文绍成为“前哨司令”
1965年6月19日，阮文绍被军事委员会选举为国家领导委员会主席。加上总统任期，他领导南越近十年。在这个职位上，他也间接成为“自由世界在东南亚的前哨司令”。
6. 阮文绍的三大满意领域
建立一支强大的军队
农村经济和社会发展
保持越南人的尊严和品格
7. 阮文绍的四大忧虑
美国政策的不一致
“阮文绍阻挠和平”的严厉指控
南越不能直接与北越谈判
“信义”问题
8. 关于建立强大军队的详细阐述
阮文绍为在尼克松“越南化”计划下建立的强大军队感到自豪。他认为，只要有足够补给，这支军队本可以保卫自由世界在东南亚的前哨。
这支军队实际上为泰国、马来西亚、印度尼西亚、菲律宾等地区其他国家争取了巩固和发展的时间。
道格拉斯·派克、刘易斯·索利等学者已用史料纠正了美国媒体、好莱坞、左翼学者和反战运动对南越军队的错误评价。
9. 蓝山719行动再审视
老挝的胡志明小道是北越最重要的运输线（近1500英里）。美国国会禁止美军越过越南边境，因此要求南越军队进攻老挝的谢邦。
行动名称“蓝山”取自1427年蓝山起义军打败明朝侵略者的历史胜利。
阮文绍曾建议美国让他调动一个师到北纬17度线以北的荣市附近，以牵制北越军队，但美国不同意。
行动消息提前泄露，失去突然性。北越投入近36,000人（包括两个配备苏制坦克的装甲师），对抗南越仅25,000人的进攻部队。北越军队在前方等候伏击。
美军承诺提供后勤和直升机伤员撤离，但三天后因直升机损失太大而食言！
阮文绍为避免第二个“奠边府”，命令黄春览将军：“你进去谢邦撒泡尿就马上出来。”即攻占但不固守。
威斯特摩兰将军估计需要4个美军师才能攻占并守住谢邦，而南越用了不到2个师。
黑格将军（尼克松派往越南的特使）在1985年受访时承认：“美方的指导和支援作用因五角大楼混乱的行政程序而未能完成。”
10. 地方武装的发展
阮文绍自豪地发展了地方武装，并有信心为他们装备充足的枪弹。他曾对法拉奇说：“上周我检阅了一支五千人的自卫队，每个人都带着装满子弹的枪。”
全文中文翻译
第二十一章
前哨司令（第445页）
“中立”这个词听起来真刺耳。约翰逊总统指示洛奇大使：“你必须能够在西贡解释清楚，你的使命正是为了无论‘中立’这个丑陋的头颅在哪里冒出来，都要把它打下去。”约翰逊还坚持补充道：“关于这一点，我认为没有什么比尽一切可能、用一切手段制止关于中立的讨论更重要了。”（1）
“你告诉我，我们为什么被捕？”陈文敦将军问阮庆将军，“为什么把我们关在这里？你们指控我们什么罪？”
“中立罪。”阮庆回答。（2）
陈文敦中将是在1964年初政变中被捕并被关押在岘港的五位将领之一。阮庆大将是革命军人委员会主席。当时阮庆非常积极地反对正在萌芽的“中立”倾向。两个月后，美国国防部长麦克纳马拉从西贡返回华盛顿，向约翰逊总统建议一项大规模行动计划，将美国在南越的目标定位为整个东南亚和西太平洋的共同防御：“我们追求的是一个独立的、非共产主义统治的南越，因为……除非我们在南越实现这一目标，否则大部分东南亚将落入共产主义的统治。”（见第13章）
自由世界
南越继续扮演“自由世界在亚洲的前哨”角色。要实现一个独立、非共产主义的国家，就必须立即铲除“中立”倾向。
毫无疑问，从1964年4月起，“中立”不再被讨论。必须坚定地站在自由一边。作为回应，自由世界也以具体行动表明自己的强硬立场：从“穿箭行动”（1964年8月）、“火镖行动”（1965年2月）到岘港登陆（1965年3月）。
然后，1965年4月17日，约翰逊总统毫不含糊地宣布：“我们需要待多久就待多久。”他还强调，美国将“以必要的力量、不计任何风险、不计任何代价”采取行动（3）（就像布什总统经常就伊拉克宣布的“我们将坚持到底”，或者肯尼迪总统之前的“承担任何重担”）。
除了美军，澳大利亚、新西兰、韩国、泰国、菲律宾、台湾等自由世界国家还提供了近53,000人的部队。最多的是韩国军队：近46,000人。（4）朴正熙总统还帮助修建了“韩国大道”（阮文绍将朴正熙的照片放在办公室里）。军队进驻后，必须修建像岘港、金兰湾那样的大型军事基地。
前哨司令
正是在这样的背景下，阮文绍登上了领导岗位。1965年6月19日，他被军事委员会选举为国家领导委员会主席。包括国家领导委员会主席和总统职务在内，阮文绍领导南越近十年。在这个职位上，他也间接成为“自由世界在东南亚的前哨司令”。
回顾那段时期，他可能曾与一些合作者分享过自己的想法，并在前一章（第20章）的采访中得到了部分反映。就我们而言，通过共事期间，尤其是后来的交谈，我们也听到了他更多的讲述。因此，根据对他心迹的感受，我们觉得应该再写一些，更清楚地说明一些让他满意和让他忧虑的事情，概述如下：
他对三个领域表示满意：
建立一支强大的军队；
农村经济和社会发展；
保持越南人的品格和尊严。
以及他对以下问题的忧虑：
美国政策的不一致；
“阮文绍阻挠和平”的严厉指控；
南越不能直接与北越谈判；以及
对“信义”的忧虑。
对三个领域的满意
建立一支强大的军队
他非常自豪的是，在尼克松总统“越南化”计划的支持下，他建立了一支强大的军队。短短三四年间，如果能得到足够的补给，这支军队本可以保卫自由世界在东南亚地区的前哨。他认为，这支军队不仅保卫了南越，实际上还为该地区其他国家——如泰国、马来西亚、印度尼西亚、菲律宾——争取了巩固和发展的时间。关于这一点，长期以来关于“南越军队”的不公正和错误的看法已逐渐得到改善。作者道格拉斯·派克在其多期《印度支那年表》以及刘易斯·索利在《更好的战争》和《重新评价南越军队》一文中，都引用了史料证据，证明美国媒体、好莱坞、一些左翼学者和反战运动的看法是错误的。
关于南越军队，阮文绍总统经常谈到美方对“蓝山719”行动（1971年2月）失败的歪曲性批评。那是一次非常重要的行动，因为美国将其视为对越南化计划效果的一次“战火考验”。在前一章的采访中，他已经谈到了这件事。我们在此补充几点。
老挝境内的胡志明小道是北越最重要的运输线，全长近1500英里。多年来，美国和南越对这条路线极为担忧，它既是补给线，也是南越共产党部队的根据地。1972年，尼克松总统想拦截这条路线，但美国国会禁止美军越过越南边境。美国要求南越军队发起一次行动，直接打击老挝境内车邦的后勤基地。车邦是一个小省份，位于连接东河（北纬17度线以南）到老挝-泰国边境沙湾拿吉省的9号公路旁。“蓝山”这个行动名称取自1427年蓝山起义军在支棱打败明朝侵略军的历史胜利。
阮文绍说，他想转移北越的注意力，因此曾向美方建议，允许他调动一个师到北纬17度线以北、荣市附近，但美方没有同意。他认为，这一战术肯定能确保车邦的胜利，因为它将迫使北越在北方多留几个师。
关于这次行动的消息事先已经泄露，因此失去了突然性。2月1日，行动开始前一周，法新社就预测南越军队将进攻老挝。（5）北越增派了预备队，投入战场的兵力近36,000人，包括两个配备苏联坦克的装甲师，来对付只有25,000人的南越进攻部队。无论南越军队走到哪里，北越军队都已经等在那里伏击。阮文绍总统回忆说，在这次行动中，美国承诺用直升机为南越军队提供后勤补给和伤员撤离，但三天后因为直升机遭受损失而食言了！眼看陷入困境且美方食言，他命令行动指挥官黄春览将军攻占车邦但不要固守在那里，因为他害怕第二个奠边府：“我们的部队将被困在一个无法防守、无法补给的地方。”因此，他指示黄春览将军：“你进去车邦撒泡尿就马上出来。”
尽管美方认为这是一次惨重的失败和损失，他仍然对南越军队的作战能力和精神感到自豪。就连亨利·基辛格也不得不承认，威斯特摩兰将军估计需要4个美军师才能攻占并守住车邦，而南越只用了不到2个师。（6）在1985年11月13日对我们的一次采访中，正是尼克松总统在蓝山行动期间派往越南的特使亚历山大·黑格将军抱怨说：“美方的指导和支援作用因五角大楼混乱的行政程序而未能完成。”
除了主力部队，阮文绍总统还自豪地成功发展了一支地方武装。他有足够的信心为他们配备全部弹药。“上周我检阅了一支五千人的自卫队，每个人都带着装满子弹的枪……”他对法拉奇记者说。（7）（第450页）
以下是 第21章后半部分的中文重点总结，随后附 全文中文翻译。
中文重点总结（续）
11. 农村经济社会发展
农村稳定后的发展是阮文绍晚年感到欣慰的领域。
尼克松总统曾向美国国会报告：1969年只有约40%的农村人口完全在南越政府控制下，50%生活在争议地区，10%在共产党控制区。到1971年，政府控制下的农村人口比例上升到73%。
注：2010年，驻阿富汗美军司令麦克里斯特尔将军正在研究南越的经验，以应用于“清剿并固守”战略。
12. 保持越南人的尊严和品格
阮文绍为在与盟友交往中保持了领导人和越南人的尊严而自豪。小事如中途岛会议上自己拿椅子与尼克松平起平坐；大事如在约翰逊时期坚持只与河内政府谈判、不与民族解放阵线同席。
他曾对记者说：“美国人想要我们当唯命是从的人（Yes-men）。但我不是唯命是从的人，南越人也不是唯命是从的民族；我们的国会也不是唯命是从的国会。”
1975年2月底，美国国会代表团到西贡考察军援。阮文绍在告别宴会上引用越南谚语：“礼物固然重要，但送礼的方式更重要。”他最后只要求美国再借一点钱，撑到近海石油出口。
13. 美国政策的不一致
约翰逊时期“决心作战却并不决心取胜”。尼克松时期起初很坚决。在中途岛，尼克松说“Help me to help you”（帮助我，我才能帮助你）。承诺在两个任期内全力帮助南越：4年军队越南化，4年经济建设和和平发展。
阮文绍为保全面子主动提出“重新部署”美军（先发制人），建议撤走约22,000-25,000人。尼克松非常高兴。
尼克松宣布撤军取决于三个条件：(1) 南越军队训练和装备的进展；(2) 巴黎和谈的进展；(3) 敌军的进攻程度。
但实际上美国撤军很快。到1972年夏天，超过50万美军只剩下45,600人。但空中支援尚在，南越军队还在1972年9月收复了广治。
14. 严厉的指控
尼克松在信中指责阮文绍会“摧毁我们十年来共同努力的一切”。
威胁要“公开指控”阮文绍阻挠和平，并“断然驳斥”阮文绍对协定的批评。
1973年6月13日，尼克松甚至威胁要指控阮文绍“蓄意终止美越两国政府之间的现有关系”。
2009年6月解密的录音带显示，尼克松曾对基辛格说：“我会做任何事，如有必要就砍掉他的头（cut off his head）。”
15. 南越不能直接与北越谈判
阮文绍认为“美国连和平也美国化了”，从不允许南越直接与北越谈判。
早在1964年11月29日，白宫就指示：“美国将控制任何谈判，并反对南越任何独立的谈判努力。”
阮文绍1967年10月当选总统后曾写信给胡志明提议直接谈判，但胡志明认为称南越为“美国傀儡”更有利，美方也冷淡对待。
基辛格曾对尼克松说：“如果一两年后北越吞掉整个南越，我们可以将其视为南越无能的后果，这样我们的外交政策仍然稳固。”他还说：“一年后，总统先生，越南将是一片荒地。”
16. 对“信义”的忧虑
许多人认为阮文绍太信任美国。他承认“可能确实如此”。信任越多，痛苦越多。
但作为一个被战争摧残的最贫穷小国，从粮食到弹药都依赖盟友，很难走出轨道。而且信任也有基础：
约翰逊用行动证明决心：派遣50多万美军参战，宣布“需要待多久就待多久”。
尼克松用书面承诺证明决心：“我们必须完全互相信任”“美国不能以抛弃勇敢的盟友为代价来换取和平或荣誉。”
阮文绍对法拉奇说：“我们是一个小国，保持独立需要一切——从军援到经援。如果我们连朋友都不相信，还能相信谁？朋友就像妻子，直到分手、离婚那天，都必须互相信任。”【結果是淨身出戶】
17. “我有责任，但没有罪”
阮文绍曾两次对作者说：“Je suis responsable mais pas coupable”（我有责任，但没有罪）。
他认为只有越南历史才重要，美国历史怎么写他不在意。他曾说：“美国人已经背叛了我，现在不要再揭丑让他们再嘲笑一番。”
18. 阮文绍的自述
他在电视上读辞职演说时说：“从国家领导委员会主席到两任总统，九年来我没有一刻快乐过。每年都坏、每月都坏、每时都坏。”
19. 肯尼迪的比喻
作者引用肯尼迪的话安慰阮文绍：“胜利有一百个父亲，失败是个孤儿。”
全文中文翻译
农村经济社会发展
除了国防领域，农村稳定后的发展是阮文绍晚年感到很大安慰的一个领域。关于农村的进步，尼克松总统本人曾赞赏并向美国国会报告了以下数据：1969年，只有约40%的人口完全处于南越政府控制之下；50%生活在争议地区；10%在共产党控制区。到1971年，政府控制下的农村人口比例上升到73%。那年年底，在总共44个省中，政府控制率低于60%的省份有7个，而1970年底有15个。（8）读者请注意，2010年，驻阿富汗美军和联军司令斯坦利·麦克里斯特尔将军正在研究南越的经验，以应用于“清剿并固守”战略。关于农村发展，我们将在接下来的两章中讨论。
保持越南人的尊严和品格
对盟友，尽管没有明说，他为自己作为领导人和越南人保持了尊严和品格而自豪。小事如我记忆中他自己在中途岛会议室拿一把椅子与尼克松平起平坐。大事如我记忆中他谈到在抵抗美国巨大压力时的困难和危险。在约翰逊总统时期，他坚持只与河内政府谈判，不与民族解放阵线同席。他回忆说，当他从独立宫乘车前往国会透露这一决定（就在美国大选前）时，他很担心被暗杀，所以坐在前排司机旁边，而不是后排的总统座位。
在尼克松总统时期，事情变得明朗。尽管受到威胁“请您不要让1963年的情况重演”，阮文绍仍然坚持，直到他收到白纸黑字、打字、手写、各种形式的承诺。
今天已经很清楚，他不是“美国的傀儡”，相反，他努力独立行动，保持了领导人的品格。“美国人想要我们当唯命是从的人，”阮文绍总统对采访他的记者说，“但我不是唯命是从的人，南越人也不是唯命是从的民族；我们的国会也不是唯命是从的国会……”（见第20章）
到了南越各方面都枯竭的时候，美国国会代表团于1975年2月底到西贡考察军援。阮文绍仍然努力保持品格：他没有恳求，而是在独立宫的告别宴会上对代表团说：“请允许我在这里重申一句越南谚语的含义：‘礼物固然重要，但送礼的方式更重要。’”我坐在那里听得脸色发白，只担心他再说下去。最后，他只要求美国再借一点钱，撑到即将从近海开采的石油出口为止。
其余的忧虑
美国政策的不一致
在第13章中，我们提到“约翰逊总统决心作战却并不决心取胜”。到了尼克松总统时期，起初美国表现得非常坚决。在中途岛第一次会见阮文绍时，尼克松说：“Help me to help you”（帮助我，我才能帮助你）。怎么帮助？帮助两件事：第一，帮助尼克松从超过50万军队中撤走几个师，以缓解反战压力；第二，帮助他谈判出一个体面的和平。作为回报，尼克松承诺在两个任期内全力帮助南越：4年军队越南化，4年经济建设和和平发展。真是明确、干脆。
因为提前知道尼克松总统要见他谈撤军问题，为了保全面子，他掌握主动，主动建议美国可以“重新部署”美军。主动提出建议以保全面子是阮文绍的典型行为。他经常谈到“preemptive move”（先发制人/走先手棋）。他对尼克松说，美国可以考虑撤走第一军区第3师和湄公河平原第6师的一部分部队，总共约22,000至25,000人。听了这话，尼克松总统非常高兴。
据当时在场的助理阮福德博士记录，尼克松总统还谈到阮文绍个人：“您是唯一能够领导越南的人。”（9）赞扬阮文绍的领导能力是尼克松经常提到的事情，正如我们在第13章中提到的那样。
会后，两位总统向新闻界宣布：（10）
尼克松总统：
“根据阮文绍总统的建议和美国战地指挥官的评估，我已决定下令从越南重新部署一个师，约25,000人……换防将在30天内开始……然后每隔一段时间，我们将根据三个条件审视局势：
第一，南越军队训练和装备的进展；
第二，巴黎和谈的进展；
第三，敌军进攻的程度。”
阮文绍总统：
“在过去的十二个月里，我多次声明，南越政府的一贯目标是更多地分担保卫越南自由的斗争，减轻美国在这场战争中英勇承担的重担。过去几个月，通过总动员计划加强南越军队，加上平定和农村发展的快速进展，使我能够通知尼克松总统，从现在起，南越军队可以开始换防美军。”
（在此，读者应注意：每当美国想从某地撤军时，总想做两件事：
第一，让那里的领导人自己“请求撤军”——就像伊拉克发生的那样：在美国国会要求立即从伊拉克撤军的强大压力下，2007年7月14日，总理努里·马利基宣布，伊拉克军队和警察可以在美军“任何时候”撤军后继续维持安全，不过伊拉克军队仍然需要更多武器和训练。
第二，撤军时，美国总统通常会说“根据战地指挥官的观察和评估”，我们认为是时候“重新部署”或“裁军”或“我们可以进行负责任的撤离了”。）
在中途岛，尼克松总统宣布撤军进程必须取决于三个条件。但宣布归宣布，实际撤军却非常快。到1972年夏天，超过50万美军几乎全部撤走，只剩下45,600人。不过，空中支援还在，所以1972年9月，南越军队还收复了广治。然而就在胜利之际，压力来了，要求阮文绍接受“豹皮”方案。
严厉的指控
阮文绍一直坚持，直到尼克松总统变得可以说残忍。在此，我们补充一些英文文件中的段落，以补充我们在《KĐMTC》和前几章中引用的内容，让读者对南越领导人的心境有更多同情：
将破坏十年斗争的全部责任归咎于阮文绍：
“我坚信您拒绝与我们合作将是自取灭亡——它将摧毁我们过去十年来共同努力取得的一切。”（1973年11月5日函）
威胁将对质并公开指控阮文绍阻挠和平（1973年6月8日函）：
“您在信中谈到要向公众舆论解释您的立场。我提醒您，这一立场违背了我们已同意的文件。不像1972年10月那次，这一次我们将反对并不再支持您的立场。”
断然驳斥：1973年6月10日尼克松写道：
“我断然驳斥南越关于《宣言》将给贵国带来灾难的论点。我认为这是对我主导的、包含贵国建议的谈判工作的毫无根据的诽谤。如果这种论调被公开重复，我将断然驳斥您的指控……我相信您不会轻率地忽视这对我们两国关系的后果。”
阮文绍非常不满，因为他已经在1973年1月签署了协定，现在又被迫签署另一份关于北越有权通过北纬17度非军事区调动部队的《宣言》。1973年6月12日他写信给尼克松申辩，但没有结果。
“好了，别啰嗦了”，尼克松回信说，现在“问题已成为我和你之间的直接问题，选择在于您。”然后他威胁要指控阮文绍“蓄意终止美越两国政府之间的现有关系”（1973年6月13日函）。
指控阮文绍“蓄意终止美越关系”是非常严重的。仅仅重读上面几段，就能理解为什么尼克松总统有一次对基辛格说：
“我不知道这个威胁够不够强，但我会做任何事，如有必要就砍掉他的头（cut off his head）。”
这是2009年6月解密的录音带，记录了1973年11月尼克松总统在白宫椭圆形办公室的谈话。幸好阮文绍在世时不知道这句话，否则他该多么心酸！
不让南越直接与北越谈判
阮文绍认为“美国连和平也美国化了，从不允许南越直接与北越谈判”。进一步研究，我们发现他其实曾努力与河内直接谈判，但美国不支持，反而阻止。早在约翰逊时期，美国就单方面升级谈判（见第13章）。早在1964年11月29日，白宫的指示就是：
“美国将警觉河内任何让步的迹象，并准备以可接受的方式寻求谈判解决方案以实现美国的目标。因此，美国将寻求控制任何谈判，并将反对南越任何独立的谈判努力。”（11）
（“The U.S. would be alert to any sign of yielding by Hanoi, and would be prepared to explore negotiated solutions that attain U.S. objectives in an acceptable manner. The U.S. would seek to control any negotiations and would oppose any independent South Vietnamese efforts to negotiate.”）
还能比这更清楚吗？据福德助理说：（12）
“1967年10月当选总统后，阮文绍立即写信给胡志明主席，提议南北越政府直接谈判。这封信通过停战监督委员会转交，阮文绍总统说‘此提议随时有效’。胡志明没有回应这个提议，因为称南越政府为‘美国傀儡’对他更有利。而美国政府也对这一倡议冷淡，因为华盛顿想阻止西贡和河内之间的直接接触，以便在战争的最终结果中扮演决定性角色。”
【我们在此插一句：在第一共和国时期，吴廷琰总统和吴廷瑈在1963年初想与河内直接对话，这可能是导致政变的原因之一。】
尼克松总统时期的谈判过程我们在第15章已回顾。基辛格博士一手包办。当失败时，他劝说尼克松总统“就怪南越无能”就没事了：“如果一两年后北越吞掉整个南越，我们可以将其视为南越无能的后果，这样我们的外交政策仍然稳固。”为了让尼克松放心，基辛格补充说：“一年后，总统先生，越南将是一片荒地。”
如前所述，阮文绍总统想与北越直接谈判和平。1971年秋天，当我第一次见到阮文绍总统时，我也提示他美国快要抛弃了，所以他应该早日寻找解决方案，比如提议与北越协商，然后一步步走向和平统一。他立即同意，并指示越南驻巴黎和谈代表团将这一提议带到谈判桌上。在那年的竞选演讲中，他也提出了这一提议。之后，《华盛顿邮报》在1972年9月29日星期日的“瞭望”版一整版刊登了我的一篇题为“两个越南作为贸易伙伴”的文章。我在文中提到了阮文绍的提议。我拿给他看，他非常同意。但美国国务院官员不同意，还是因为最初的立场：“美国将控制任何谈判，并将反对南越任何独立的谈判努力。”
后来有一次我问他，既然已经签署了《巴黎协定》，为什么还谈“四个不”政策？他解释说：“我说的四个不，从来没有说过‘百分之一百的四个不’。那只是一个谈判策略。谈判时，可能是70%这个‘不’，30%那个‘不’。谈判总得有点东西可以谈。”
1975年1月29日，福隆失守后，记者菲利普·麦库姆（《华盛顿邮报》）问他为什么拉塞勒圣克卢（巴黎附近）的政治谈判从1974年4月起就停滞了？阮文绍说他随时准备呼吁并与临时革命政府立即重开会谈，以谈判和平，不设任何条件。“全世界的舆论，包括美国的舆论，怎么能说我是阻挠和平的人？我们需要立即和平，越早越好……”
阮文绍的意见没有被注意，因为和平路线图已经在华盛顿安排好。最后，在1975年4月25日——沦陷前仅五天——当南越政府和民族解放阵线之间进行谈判努力时，基辛格国务卿还给马丁大使发电报：“我希望你明白，关于政治解决方案的谈判必须在巴黎进行。”（见第10章）
阮文绍非常忧心的是，连尼克松总统本人也指责他顽固、阻挠和平。1972年11月29日，阮文绍在给尼克松的一封信中写道：（13）
“在此，我想重申一点：在过去四年里，您和我有许多和平行动和建议。我因为不稳定的局势（可能发生）而接受了许多危险。每次这样做时，您都告诉我，这是最后一步，我们不能再让步了……
“越南人民不能不将他们对这个问题的看法以最真诚和最坦率的方式传达给您……因为他们将根据即将达成的谈判方案而生或死。”谨上，
阮文绍
但申辩也无济于事。当剧本结束时，帷幕必须落下。在1973年1月14日的信函中，尼克松总统直截了当地警告，他将独自批准协定，并且
“在这种情况下，我将公开指责贵国政府阻挠越南的和平努力……”
谨上，
理查德·M·尼克松
对“信义”的忧虑
许多人认为阮文绍太信任美国。他可能自己也反思过并承认这一点，因为最让他郁闷的就是盟友的背叛。信任越多，痛苦越多！像阮文绍这样多疑而聪明的人，至少从1968年底就知道，美国迟早会撤出南越。但也许他继续希望，可以说是“抓住不放”，或者按照阮文银助理的说法“拖延时间”。原因是他别无选择。作为一个小国，世界上最贫穷的国家之一，又饱受战争蹂躏，从粮食到弹药都依赖盟友，很难走出轨道。况且，这种信任也是有基础的：
约翰逊总统用行动证明了他支持南越的决心：派遣超过50万军队参战，并如上文引述的那样宣布：“我们需要待多久就待多久。”
尼克松总统用行动和书面文件证明了他的决心，如前所述（第15章）。他不断敦促阮文绍要信任：“我们必须完全互相信任。”当阮文绍还有怀疑时，尼克松甚至用美国人的生命来安抚他：“美国坚持不懈这么久，付出了这么多美国人的生命，不会在1972年的最后几个月改变立场……美国人民知道，美国不能以抛弃一个勇敢的盟友为代价来换取和平或荣誉。我做不到，也永远不会做。”
也许是因为必须抓住不放、拖延时间，所以阮文绍虽然不愿意，也只能努力去信任他的盟友。他是怎么抓住不放的？回顾他的行动，我们可以看到：
当他确定美国会撤军时，他努力让撤军进程缓慢进行。在中途岛与尼克松会面时，他要求并得到同意：撤军进程将取决于上述三个因素；
实际上美军撤得太快，所以他建议美国至少留下一个最低限度的剩余部队——三四个师——就像在韩国那样（起初美国一直同意这样）；
当明确连最低限度部队都没有时，他转而斗争并成功获得了关于继续援助和和平保证的明确承诺。
“是的，可能我太依赖美国了，确实如此，”阮文绍在即将签署《巴黎协定》前对女记者奥莉娅娜·法拉奇说，“但站在我的立场上，您也会这样做。我们是一个小国，为了保持独立，我们需要一切——从军援到经援。确实如此，我非常依赖美国人，不管怎样，我仍然期望他们。如果我们连朋友都不相信，还能相信谁？朋友就像妻子，直到分开、直到离婚那天，都必须互相信任。”（14）
法拉奇评论道：“他就像一个被压碎、被剥削、被羞辱的国家的象征——这个国家被那些把别人的命运当玩具来创造和摧毁的人的利益所左右：这就是基辛格博士的全球战略。与中国、与俄罗斯跳舞……”（15）
同样是在1975年1月底与麦库姆的采访中（如前所引），阮文绍吐露心声：
“我们做出了选择，我们选择了站在自由一边。自由世界怎么能抛弃我们？”
有两次，一次在波莱古事件后的独立宫，一次在伦敦，他对我们说：“Je suis responsable mais pas coupable”（我有责任，但没有罪）。只有历史才能公正地评判这句话。随着更多解密的继续以及一切尘埃落定，历史或许会对阮文绍总统的所作所为和未作之事、他的成功和失败做出严厉的评判。
即使现在，我们可以肯定一件事：对他来说，只有越南历史才重要，美国历史怎么写他不在乎，正如他在1979年底委托我们更正《NOW》报（在引言中引用）关于他的引述的那封信中所写。他只要求更正关于他个人和越南问题的不实引述，特别是关于“船民”的问题。“至于它引述我的关于美国的内容，无论对错，我不太在乎。”
然后，当提到他应该写回忆录时，他说不想写，因为“就算我写越南文回忆录，他们也会想方设法摘录、翻译成英文……美国人已经背叛了我，现在不要再揭丑，让他们再嘲笑一番。”
人们说阮文绍生在子时、子月、子年，命理很好。但当他在电视上读辞职演说时，他向同胞吐露：“从国家领导委员会主席到两任总统，九年来我没有一刻快乐过。每年都坏、每月都坏、每时都坏。”（16）
关于其余的郁闷，我不知道还能说什么来安慰他，只能提起肯尼迪总统的故事。约翰·F·肯尼迪于1961年1月就职：全世界鼓掌欢呼，赞美这位年轻、英俊、才华横溢的总统。但仅仅三个月后，他在猪湾入侵事件中失败，舆论——甚至政府内部的人——立刻转向并严厉批评他。肯尼迪总统平静地回答道：
“Victory has a hundred fathers and defeat is an orphan.”
（“胜利有一百个父亲，失败是个孤儿。”）
(P463)
- 歷史事件：越南共和國總統慰勞軍隊。
- 具體時間：1971 年3 月。
- 軍事行動：藍山行動（Hành quân Lam Sơn）。
- 圖片來源：UPI/Bettmann Archive，攝影師為David Hume Kennerly。
- 464 • 阮進興
- 總統紹慰勞參與藍山行動的越南共和國軍隊，1971 年3 月。 （圖：UPI/Bettmann Archive，David Hume Kennerly 攝）
- 人物與場合：阮文紹總統當時正在大叻軍官學校參加畢業典禮。
- 影像來源：此照片由美聯社（Associated Press）拍攝。
- 書本脈絡：影像上方顯示書名為《總統阮文紹的心思》（Tâm tư Tổng thống Thiệu），頁碼為465。
- 總統阮文紹參加大叻軍官學校畢業典禮（大叻軍官學校；美聯社）。
- 總統阮文紹的心思465
先用中文寫出重點，在整篇翻譯成中文
CHƯƠNG 21
Tư Lệnh Tiền Đồn(445)
Hai chữ “trung lập nghe thật chói tai TT Johnson: “Ông
phải có thể giải thích tại Sàigòn rằng sứ mệnh của
ông chính là để dẹp ngay cái ý tưởng trung lập ở bất
cứ chỗ nào cái đầu xấu xí của nó nhô ra” (“lt ought to be
possible to explaIn in Saigon your mission 1s precIsely for the
purpose of knocking down the Idea of neutralization whenever it rears its uply head”), ông chỉ thị Đại sứ Lodge. Ông
Johnson còn nhất quyết đến mức thêm rằng: “về điểm này,
tôi nghĩ không có gì quan trọng hơn là ngừng ngay những bàn
cãi về trung lập ở bất cứ nơi nào có thể và với bất cứ phương
tiện nào có thể” (On this point I think that nothing is more
important to stop neutralist talk whenever we can by what ever means we can).(l)
******
- “Anh cho tôi biết tại vì lý do gì mà chúng tôi bị bắt;
Tướng Đôn hỏi Tướng Khánh, “và sao lại giữ chúng tôi ở đây?
Các anh buộc chúng tôi tội gì?”.
- “Tội trung lập,” ông Khánh trả lời.(2)
Trung tướng Trần Văn Đôn là một trong năm tướng bị bắt
và giam giữ ở Đà Nẵng trong cuộc chỉnh lý đầu năm 1964.
Đại tướng Nguyễn Khánh là Chủ tịch Hội đồng Quân nhân
Cách mạng. Lúc ấy ông Khánh rất hăng hái chống khuynh
hướng “trung lập' đang có mầm mống nảy nở. Hai tháng sau,
Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ McNamara từ Sàigòn trở về Washington để nghị với Tổng thống Johnson một chương trình hành
động đại quy mô đặt mục tiêu của Hoa Kỳ tại Miền Nam Việt
Nam là mục tiêu để phòng vệ chung toàn miễn Đông Nam Á
và miền Tây Thái Bình Dương: “Chúng ta mưu cầu một Miền
Nam độc lập không Cộng sản vì... trừ phi chúng ta đạt được
mục tiêu này ở miễn Nam Việt Nam, hầu hết Đông Nam Á sẽ
rơi vào vòng thống trị của Cộng sản.' (xem Chương 13)
Thế Giới Tự Do
Miền Nam Việt Nam tiếp tục đóng vai trò là “tiền đồn của
Thế giới Tự Do' tại Á Châu. Muốn mưu cầu một nước độc
lập, không cộng sản thì phải dẹp ngay cái khuynh hướng
“trung lập.
Không còn nghi ngờ gì nữa, từ tháng 4, 1964 trở đi là hết
nói đến chuyện “trung lập. Nhất thiết phải đứng hẳn về phía
Tự Do. Để đối lại, Thế giới Tự do cũng chứng minh lập trường
cứng rắn của mình bằng những hành động cụ thể: từ 'Mũi tên
xuyên' (Plerce Arrow, tháng 8, 1964,), tới “Phi tiêu lửa' (Flam-
¡ng Dart, tháng 2, 1965), tới đổ bộ Đà Nẵng (tháng 3, 1965).
Rồi ngày 17 tháng 4, 1965 Tổng thống Johnson tuyên bố không
úp mở: “Chúng tôi sẽ ở lại Miền Nam bao nhiêu lâu còn cần
thiết” (We will remain as long as necessary). Ông còn nhấn
mạnh là Hoa Kỳ sẽ hành động “Với sức mạnh cân thiết, với
bất cứ nguy hiểm nào, và với bất cứ phí tổn nào” (with the
might that 1s required, whatever the risk and whatever the
cos0(3) (cũng giống như TT Bush thường tuyên bố về Irag:
“We will stay the course” hay như TT Kennedy trước đó: '“lo
bear any burden”).
Ngoài quân đội Mỹ, các nước trong khối Tự do như Úc,
Tần Tầy Lan, Đại Hàn, Thái Lan, Phi Luật Tân, Đài Loan còn
tiếp thêm gần 53,000 quân nữa. Nhiều nhất là quân đội Đại
Hàn: gần 46,000 người.(4) Tổng thống Park Chung Hee còn
giúp xây “Xa Lộ Đại Hàn' (ông Thiệu để hình ông Hee trong
phòng làm việc). Quân đội vào thì phải xây cất những căn cứ
quân sự thật lớn như Đà Nẵng, Cam Ranh.
Tư lệnh Tiền đồn
Chính trong khung cảnh ấy, ông Nguyễn Văn Thiệu lên
vai trò lãnh đạo. Ngày 19 tháng 6, 1965, ông được Hội đồng
Quân lực bầu làm Chủ tịch Ủy Ban Lãnh đạo Quốc gia
(UBLĐQG). Kể cả chức Chủ Tịch UBLĐQG và chức Tổng
thống, ông Thiệu đã lãnh đạo VNCH gần mười năm. Trong
chức vụ ấy thì gián tiếp, ông cũng là “Tư lệnh Tiền đồn' của
Thế giới Tự Do tại vùng Đông Nam Á.
Nhìn lại về thời gian ấy, có thể rằng ông đã chia sẻ suy
nghĩ của mình với một số cộng sự viên và phần nào được
phần ảnh trong bài phỏng vấn như ghi lại trong chương trước
(Chương 20). Riêng phần chúng tôi, qua thời gian làm việc và
đặc biệt là trong những cuộc đàm đạo sau này thì cũng được
nghe ông nói thêm. Bởi vậy, theo như cảm nhận về tâm tư của
ông, nơi đây chúng tôi thấy cũng nên viết thêm cho rõ hơn về
một số trong những sự việc đã làm cho ông mãn nguyện cũng như những điều làm ông ưu phiên, tóm tắt như sau:
Ông tỏ vẻ mãn nguyện về ba lãnh vực:
e_ Xây dựng một quân đội hùng mạnh;
e_ Phát triển kinh tế và xã hội ở nông thôn; và
e«_ Giữ được tư cách, phẩm giá của con người Việt Nam.
Và trăn trở về:
Chính sách không nhất quán của Mỹ;
Những cáo buộc nặng nề “ông Thiệu cản trở hòa bình”;
Không để Miền Nam trực tiếp điều đình với Miền Bác; và
Trăn trở về “chữ tín”
Mãn nguyện về Ba lãnh vực:
Xây dựng một quân đột hùng mạnh
Ông rất hãnh diện là với sự yểm trợ của Tổng thống Nixon
trong chương trình “Việt Nam hóa" ông đã xây dựng được một
quân đội hùng hậu. Chỉ trong ba, bốn năm mà đã có thể bảo
vệ tiền đồn của Thế giới Tự Do trong khu vực Đông Nam Á
nếu như được cung cấp đủ tiếp liệu. Ông cho rằng không những
bảo vệ Miễn Nam, mà trong thực tế chính quân đội ấy đã
giúp mua được thêm thời gian cho các nước khác ở trong khu
vực như Thái Lan, Mã Lai Á, Indonesia, Phi Luật Tân để củng
cố, phát triển. Về điểm này thì trong thời gian qua, những
quan niệm bất công và sai lâm về: Quân đội VNCH đã dần
dẫn được cải thiện. Tác giả Douglas Pike trong những số tham
luận “Indochina Chronology' và Lewis Sorley trong cuốn “A
Berrer War` cũng như bài “Đánh giá lại Quân đội VNCH' đã
đưa ra những bằng chứng sử liệu để chứng minh những nhận
xét sai lầm của hệ thống truyền hình Mỹ, Hollywood, một số
học giả thiên tả và phong trào phản chiến.
Về quân đội VNCH, Tổng thống Thiệu hay nói tới những
chỉ trích bóp méo của phía Mỹ về sự thất bại trong cuộc hành
quân “Lam sơn 719” sang Lào (tháng 2, năm 1971), một cuộc hành quân rất quan trọng vì Mỹ coi đó là để thử lửa, trắc
nghiệm hiệu quả của chương trình Việt Nam Hóa. Trong bài
phỏng vấn in trong chương trước, ông cũng đã nói tới chuyện
này. Nơi đây chúng tôi ghi thêm vài điểm.
Đường mòn Hồ Chí Minh bên Lào là tuyến chuyển quân
quan trọng nhất từ Bắc Việt dài gần 1500 dậm. Đã từ bao
nhiêu năm, Hoa Kỳ và VNCH hết sức lo ngại về tuyến này,
vừa là đường tiếp tế, vừa là chiến khu cho lực lượng Cộng sản
tại Miễn Nam. Năm 1972, TT Nixon muốn ngăn chận tuyến
này nhưng Quốc hội Hoa Kỳ đã cấm không cho Mỹ được tiến
quân quá biên giới Việt Nam. Hoa Kỳ yêu cầu quân lực VNCH
mở một cuộc hành quân đánh thẳng vào những căn cứ hậu
cần ở Tchepone bên Lào. Tchepone là một tỉnh nhỏ nằm cạnh
Quốc lộ 9 nối từ Đông Hà (dưới vỹ tuyến 17) tới tỉnh
Savannakhet ở biên giới Lào-Thái. Cuộc hành quân Lam Sơn
lấy tên từ chiến thắng lịch sử ở Chi Lăng năm 1427 khi nghĩa
quân đất Lam Sơn đánh bại đạo quân xâm lược của nhà Minh.
Ông Thiệu nói là ông muốn đánh lạc hướng Bắc Việt nên
đã để nghị với Mỹ cho ông di chuyển một sư đoàn ra Bắc
Việt, phía trên vỹ tuyến 17 gần Vinh, nhưng Mỹ không chấp
thuận. Ông cho rằng chiến thuật này chắc chắn sẽ đảm bảo
được thắng lợi tại Tchepone vì bắt buộc BV phải giữ lại thêm
nhiều sư đoàn tại miền Bắc.
Tin tức về cuộc hành quân này đã lộ ra từ trước nên hết
yếu tố bất ngờ. Ngày 1 tháng 2, một tuần trước khi bắt đầu,
Thông tấn Pháp đã tiên đoán quân đội Miền Nam sẽ tấn công
sang Lào.(6) Bắc Việt đưa thêm quân trừ bị và đổ vào chiến
trường tới gần 36 ngàn quân, kể cả hai sư đoàn thiết giáp
được trang bị với xe tăng Nga Xô để chiến đấu với lực lượng
tấn công của miền Nam chỉ gồm có 25 ngàn người. Bất cứ
quân miền Nam di chuyển tới nơi nào, là quân đội Bác Việt
đã chờ sẵn ở đó để phục kích. TT Thiệu kể lại là trong cuộc
hành quân này, Hoa Kỳ hứa sẽ yểm trợ quân đội VNCH về
tiếp liệu và tải thương bằng trực thăng, nhưng sau ba ngày vì bị nhiễu thiệt hại về trực thăng nên đã thất hứa! Nhận thấy đã
bị sa lầy và Mỹ thất hứa, ông ra lệnh cho tướng Hoàng Xuân
Lãm, tư lệnh cuộc hành quân cứ tiến chiếm Tchepone nhưng
không cố thủ ở đó, vì ông sợ một Điện Biên Phủ thứ hai: “lực
lượng của mình sẽ bị cầm chân tại một nơi bất khả bảo vệ và
A“»% không có đường tiếp tế” Bởi vậy, ông đã chỉ thị cho tướng Lãm:
“Anh vào Tchepone đái một cái rồi ra ngay. ”
Mặc dầu Mỹ cho là thất bại và tổn thất lớn, ông vẫn tự hào
về khả năng chiến đấu và tinh thần của quân đội VNCH. Chính
Henry Kissinger cũng phảẩi công nhận rằng Tướng
Westmoreland đã ước tính là cần tới 4 sư đoàn Mỹ để tấn
công và giữ được Tchepone, trong khi VNCH đã chỉ có thể sử
dụng không đầy hai sư đoàn.(6) Trong cuộc phỏng vấn với
chúng tôi vào ngày 13 tháng I1, 1985, chính Tướng Alexander
Haig là người được TT NÑixon phái sang Việt Nam ngay giữa
thời gian Lam Sơn đã phải phàn nàn rằng “vai trò của Mỹ là
hướng dẫn và yểm trợ đã không được hoàn thành vì những
thủ tục hành chính rối ren ở Ngũ Giác Đài”
Ngoài quân đội chủ lực, TT Thiệu tự hào là đã phát triển
thành công một lực lượng địa phương quân. Ông đã đủ tự tin
để có thể trang bị cho họ toàn bộ súng đạn. “Tuần vừa qua, tôi
đi duyệt một lực lượng nhân dân tự vệ là năm nghìn người.
Mỗi người đều mang cây súng nạp đây đạn...,” ông nói với
nhà báo FallacI.(7)
(P450)
先用中文寫出重點，在整篇翻譯成中文
Phát triển kinh tế, xã hội ở nông thôn
Ngoài lãnh vực quốc phòng, phát triển nông thôn sau khi ổn định là một lãnh vực yên ủi ông rất nhiều vào cuối đời. Về những tiến bộ ở nông thôn, chính TT Nixon đã khen ngợi và còn báo cáo cho Quốc Hội Mỹ những chỉ số như sau: năm 1969 chỉ có khoảng 40% người dân là dưới quyền kiểm soát
hoàn toàn của chính phủ VNCH; 50% sống ở những vùng còn tranh chấp; và 10% ở những vùng do Cộng sản kiểm soát.
Đến năm 1971 thì số người dân nông thôn dưới quyển kiểm
soát của chính phủ đã lên 73%. Cuối năm ấy, trong tổng số 44
tỉnh thì sự kiểm soát của chính phủ thấp hơn 60% ở bảy tỉnh,
so với 15 tỉnh cuối 1970.(8) Độc giả lưu ý là hiện nay (2010)
Tướng Stanley McChrystal, Tư lệnh Quân đội Hoa Kỳ và Đồng
minh ở Afghanistan đang nghiên cứu kinh nghiệm ở VNCH
để áp dụng vào chiến lược “dẹp Taliban rồi giữ luôn khu vực?
(clear and hold strategy).
Về phát triển nông thôn thì chúng tôi sẽ để cập tới trong
hai chương kế tiếp.
Giữ được tư cách phẩm giá của con người Việt Nam
Đối với đồng minh, dù không nói thẳng ra, ông đã tự hào
là giữ được tư cách, phẩm giá của người lãnh đạo, và của
chính con người Việt Nam. Việc nhỏ thì tôi nhớ đến chuyện
ông tự đi lấy một cái ghế để ngồi ngang ông Nixon trong phòng
họp tại Midway. Việc lớn thì tôi nhớ tới điều ông nói về những
khó khăn, nguy hiểm trong việc cưỡng lại áp lực nặng nề của
Hoa Kỳ. Thời Tổng thống Johnson, ông nhất định chỉ đàm
phán với chính phủ Hà Nội chứ không ngồi chung với Mặt
Trận Giải Phóng. Ông kể là lúc đi xe từ Dinh Độc Lập tới
Quốc hội để tiết lộ quyết định này (ngay trước bầu cử Mỹ),
ông rất lo bị ám sát nên đã ngồi ở ghế phía trên, cạnh tài xế
chứ không ngồi chỗ của tổng thống ở băng sau.
Dưới thời Tổng thống Nixon thì mọi việc đã rõ ràng. Dù bị
hăm dọa: “xin ông chớ để cho hoàn cảnh 1963 tái diễn, ” ông
Thiệu vẫn cứ cầm cự cho tới khi nhận được những cam kết -
trên giấy trắng mực đen, đánh máy, viết tay, đủ kiểu.
Ngày nay thì đã rõ ràng là ông không phải “bù nhìn của
Mỹ”, mà trái lại đã cố gắng hành động độc lập, giữ được tư
cách của một lãnh đạo. “Người Mỹ muốn chúng tôi chỉ là
những kẻ để sai bảo (Yes-men),” TT Thiệu nói với nhà báo phỏng vấn ông, “Nhưng tôi không phải là kẻ để sai bảo và
người Nam Việt Nam không phải là dân tộc để sai bảo; Quốc
hội của chúng tôi không phải là Quốc hội để sai bảo... ” (xem
Chương 20).
***%
Đến lúc Miền Nam cạn kiệt về mọi mặt, phái đoàn Quốc
Hội Mỹ tới Sàigòn cuối tháng hai, 1975 để xem xét về quân
viện. Ông Thiệu cũng vẫn cố giữ cái nhân cách: ông không
năn nỉ mà còn phát biểu với phái đoàn trong bữa cơm tạm biệt
tại Dinh Độc Lập: “Tôi xin phép được nhắc lại ở đây ý nghĩa
của một câu ngạn ngữ Việt Nam “Quà tặng đã quan trọng,
nhưng cách tặng quà còn quan trọng hơn nhiều'.” Tôi ngồi
nghe tái mặt, chỉ sợ ông nói thêm. Cuối cùng ông chỉ yêu cầu
là Hoa Kỳ cho vay thêm chút ít để cầm cự qua ngày cho tới
khi xuất cảng được dầu lửa sắp lên từ ngoài khơi.
Những trăn trở còn lại
© Chính sách không nhất quán của Mỹ
Trong Chương 13, chúng tôi đã đề cập tới “TT Johnson
quyết chiến mà chẳng quyết thắng'. Đến thời Tổng thống
Nixon thì thoạt đầu Hoa Kỳ cũng tỏ ra cương quyết lắm. Gặp
ông Thiệu lần đầu tiên tại đảo Midway, ông Nixon nói: "Help
me to help you” (Hãy giúp tôi để tôi giúp Ngài). Giúp như thế
nào? Giúp hai việc: hứ nhất là giúp Nixon rút vài sư đoàn trong
số trên một nửa triệu quân để làm địu áp lực phản chiến; rh⁄
hai là giúp ông đàm phán một hòa bình với danh dự. Ngược lại,
ông Nixon hứa sẽ giúp Miễn Nam tối đa trong cả hai nhiệm kỳ:
4 năm Việt Nam hóa quân đội, và 4 năm phát triển kinh tế, xây
dựng trong hòa bình. Thật là rõ ràng, dứt khoát.
Vì biết trước là TT Nixon muốn gặp ông để nói đến việc
rút quân, cho nên để giữ thể diện, ông nắm thế chủ động và
đề nghị trước là Hoa Kỳ có thể “tái phối trí” các lực lượng Mỹ.Việc tự đề nghị trước để giữ thể diện là hành động điển hình
của ông Thiệu. Ông thường hay nói đến hai chữ “preempiive
move” - đi bước trước - (xem Chương 13). Ông nói với ông
Nixon là Mỹ có thể xem xét để rút đi một phần ba số quân
của Sư đoàn 3 ở Quân Khu I, và Sư đoàn 6 ở Miền Đồng Bằng
(Cửu Long), tất cả là khoảng 22,000 tới 25,000 quân”? Nghe
vậy, Tổng thống Nixon hết sức vui vẻ.
Theo như Phụ Tá Nguyễn Phú Đức, người có mặt tại buổi
họp đã ghi lại, TT Nixon còn nói về cá nhân ông Thiệu: “Ông
là người duy nhất có thể lãnh đạo Việt Nam. ”(9) Tâng bốc sự
lãnh đạo của ông Thiệu là điều ông Nixon luôn nhắc tới như
chúng tôi để cập trong Chương 13.
Sau cuộc họp, hai Tổng thống tuyên bố trước báo chí:(10)
TT Nixon:
“Theo để nghị của TT Thiệu và thẩm định của tư lệnh
chiến trường Hoa Kỳ, tôi đã quyết định ra lệnh tái phối trí
một sư đoàn tương đương 25,000 quân khỏi Việt Nam...
việc thay thế số quân (replacement) sẽ bắt đầu nội trong
30 ngày, ...và rỗi vào từng thời điểm đều đều, chúng tôi
sẽ xem xét tình hình dựa theo ba điều kiện:
thứ nhất, tiến bộ về đào tạo và võ trang cho quân lực
VNCH;
thứ hai, tiến bộ tại hòa đàm Paris; và
thứ ba, mức độ tấn công của địch quân.”
TT Thiệu:
“Tôi đã tuyên bố nhiều lần trong mười hai tháng qua rằng
mục tiêu liên tục của Chính phủ VNCH là muốn chia sẻ
nhiều hơn nữa về cuộc đấu tranh để bảo vệ tự do tại Việt
Nam và làm nhẹ bớt gánh nặng mà Hoa Kỳ đã hào hùng
chấp nhận trong cuộc chiến này. Trong những tháng qua,
việc củng cố quân đội VNCH qua chương trình tổng động
viên cùng với những tiến bộ nhanh chóng về bình định và phát triển nông thôn đã cho phép tôi được tHông báo cho
TT Nixon rằng từ nay quân đội VNCH có thể bắt đầu quá
trình thay thế cho quân đội Hoa Kỳ”
(Nơi đây, độc giả nên để ý rằng: khi nào Hoa Kỳ muốn rút
quân ở đâu thì bao giờ cũng muốn làm hai việc:
Thứ nhất là để tự người lãnh đạo ở đó “yêu cầu rút quân”
như trường hợp đã xảy ra ở lraq: trước áp lực mạnh mẽ tại
Quốc hội Hoa Kỳ đòi rút quân ngay khỏi Iraq, ngày 14 tháng
7, 2007 Thủ tướng Nouri al-Maliki tuyên bố là quân lực và
cảnh sát Iraq có thể tiếp tục giữ được an ninh khi quân đội
Hoa Kỳ rút khỏi Iraq “bất cứ lúc nào họ muốn, tuy nhiên quân
đội Iraq vẫn còn cần thêm khí giới và đào tạo;”
Thứ hai, khi rút thì Tổng thống Hoa Kỳ thường nói là “theo
sự nhận xét và thẩm định của tư lệnh chiến trường' thì chúng
tôi thấy đã tới lúc có thể “tái phối trí hoặc “giảm quân, hoặc
“ta đã có thể có được một cuộc triệt thoái đàng hoàng' (responsible exIt)).
Ở Midway, TT Nixon tuyên bố là tiến trình rút quân phải
tùy theo ba điều kiện. Nhưng tuyên bố thì cứ tuyên bố, trong
thực tế cứ rút cho thật nhanh. Tới hè 1972 thì số quân đội Mỹ
trên một nửa triệu đã rút gần hết, chỉ còn lại 45,600 người. Dù
sao, vẫn còn không lực yểm trợ nên tháng 9, 1972, quân đội
VNCH còn lấy lại được Quảng Trị. Thế rồi vào ngay lúc đang
chiến thắng thì áp lực đã tới để ông Thiệu phải chấp nhận giải
pháp “da beo'.
® Những cáo buộc nặng nề
Ông Thiệu đã cố thủ cho tới khi TT Nixon đi tới chỗ có thể
nói là tàn nhẫn. Nơi đây, chúng tôi xin bổ túc những trích dẫn
đã viết trong cuốn KĐMTC và trong những chương trước bằng
một vài phần đoạn trong các văn thư tiếng Anh để độc giả
cảm thông thêm về tâm tư của người lãnh đạo Miễn Nam:
e Đặt trách nhiệm phá vỡ cả mười năm tranh đấu vào
vai ông Thiệu:
“Tôi tin chắc việc Ngài từ chối tiếp tay với chúng tôi sẽ là
một sự chuốc lấy thẳm họa - nó sẽ phá hủy tất cả những
gì mà chúng ta đã càng nhau tranh đấu để đạt được trong
mười năm qua, ” (thư ngày 5 tháng I1, 1973);
e Hăm dọa sẽ đối chất và tố cáo ông Thiệu cần trở hòa
bình (thư ngày 8 tháng 6, 1973):
*“ Trong lá thư Ngài có nói đến việc giải thích lập trường
của Ngài trước công luận. Tôi xin nhắc để Ngài nhớ rằng
lập trường đó đã chống lại bản văn kiện chúng ta đã đồng
ý. Không như lần trước hồi tháng 10, 1972, lần này chúng
tôi sẽ chống lại và không ủng hộ lập trường của Ngài nữa
đâu. ”
e Thẳng tay bác bỏ: ngày 10 tháng 6, 1973 TT Nixon
viết:
“ Tôi nhất quyết bác bỏ lập luận của VNCH cho rằng bản
Tuyên Cáo sẽ gây thảm họa cho nước Ngài. Tôi coi đó là
một phỉ báng vô căn cứ đối với công cuộc thương thuyết
dưới sự chỉ đạo của tôi và bao gồm cả những đề nghị của
Ngài. Nếu luận điệu đó được nhắc lại một cách công khai,
tôi sẽ thẳng tay bác bỏ những vu cáo của Ngài... Tôi tin
rằng Ngài sẽ không nông nổi và coi nhẹ hậu quả của nó
đối với sự bang giao giữa chúng ta. ”
TT Thiệu hết sức bất mãn vì đã phải ký bản Hiệp định hồi
tháng 1, 1973 bây giờ lại phải ký thêm một bản “Tuyên Cáo"
nữa về quyền của Bắc Việt được di chuyển quân cụ qua vùng
phi quân sự (DM2) ở vĩ tuyến 17. Ngày 12 tháng 6, 1973 ông
viết thư cho TT Nixon để phân trần nhưng cũng không có kết
quả.
e Thôi, đừng dài dòng nữa, ông Nixon viết lại, bây giờ
đã tới lúc “vấn đề (trở nên) trực tiếp giữa tôi và Ngài,
sự lựa chọn là do Ngài” Rồi ông hăm dọa là sẽ cáo
buộc ông Thiệu “cố tình chấm dứt mối bang giao hiện
hữu giữa hai chính phủ Hoa Kỳ và VNCH” (thư ngày 13 tháng 6, 1973).
Cáo buộc ông Thiệu “cố tình chấm dứt mối bang giao ViệtMỹ; thì thật là nặng nể. Chỉ đọc lại một vài phần đoạn như
trên ta cũng có thể hiểu được là tại sao có lần TT NÑixon còn
nói với ông Kissinger:
% Tôi không biết liệu lời đe dọa này có đủ mạnh hay không,
nhưng tôi sẽ làm bất cứ điều gì, hoặc cắt đầu tay này nếu
cần thiết ” (cut ofƒ hỉs head)? necessar)).
Đây là một cuốn Đăng mới được giải mật vào tháng 6,
2009 ghi những bàn luận của TT Nixon trong phòng làm việc
bầu dục Tòa Bạch Ốc vào tháng I1, 1973. Cũng may mà ông
Thiệu không hay biết câu này lúc còn sống, vì nếu vậy thì
ông còn xót xa thêm biết bao nhiêu!
© Không để Miền Nam trực tiếp điều đình với Miền Bắc
Ông Thiệu cho rằng “Hoa Kỳ đã Mỹ hóa cả hòa bình, không
bao giờ để cho Miễn Nam điều đình thẳng với Miền Bắc.
Nghiên cứu thêm thì chúng tôi thấy thực ra ông cũng đã có
những cố gắng để đàm phán thẳng với Hà Nội, nhưng Hoa Kỳ
không yểm trợ, lại còn cần lại. Ngay từ thời Johnson, Hoa Kỳ
đã một mình leo thang đàm phán (Xem Chương 13). Chỉ thị
của Tòa Bạch Ốc ngay từ 1964 (ngày 29 tháng 11) là: “Hoa
Kỳ sẽ cảnh giác tới những dấu hiệu nhượng bộ của Hà Nội và
sẽ sẵn sàng thăm dò những giải pháp đàm phán để tới được
những mục tiêu của mình một cách thỏa đáng.” Bởi vậy,
“Hoa Kỳ sẽ tìm cách điều khiển bất cứ việc thương thuyết nào và sẽ chống lại bất cứ cố gắng riêng rẽ nào của Miền
-?7 #*°^ ` Nam để điều đình. ”(11)
(“The U.S. would be alert to any sign of yielding by Hanoi,
and would be prepared to explore negotiated solutions that
attain U.S. obJectives in an acceptable manner. The U.S., would
seek to control any negotiations and would oppose any independent South Vietnamese efforts to negotiate””)
Làm sao còn có thể rõ hơn được. Theo Phụ tá Đức, thì:(12)
“Ngay từ khi được bầu làm Tổng thống vào tháng 10, 1967,
ông Thiệu đã viết một bức thư cho Chủ tịch Hồ Chí Minh
đề nghị trực tiếp đàm phán giữa chính phủ Miền Nam và
Miễn Bắc. Trong bức thư được chuyển qua ngả Ủy Ban
Kiểm Soát Đình Chiến, Tổng thống Thiệu nói là 'để nghị
này có giá trị bất cứ lúc nào. Ông Hồ Chí Minh không đáp
ứng đề nghị này vì cứ coi chính phủ Miền Nam là bù nhìn
của Mỹ thì có lợi hơn cho ông ta. Về phía chính phủ Hoa Kỳ
thì cũng lạnh lùng với sáng kiến này vì Washington muốn
ngăn cẩn những liên lạc trực tiếp giữa Sàigon và Hà Nội để
có thể đóng vai quyết định về kết quả sau cùng của cuộc
chiến.
[Chúng tôi xin mở ngoặc nơi đây để ghi chú là thời Đệ
Nhất Cộng Hòa, việc TT Ngô Đình Diệm và ông Ngô Đình
Nhu muốn nói chuyện thẳng với Hà Nội đầu năm 1963 có thể
đã là một nguyên nhân đưa tới đảo chánh.]
Quá trình về đàm phán thời Tổng thống Nixon thì chúng
tôi đã nhắc lại trong Chương 15. Tiến sĩ Kissinger một mình
sắp xếp mọi việc. Tới khi thất bại thì thuyết phục Tổng thống
Nixon là “cứ đổ cho Miền Nam bất lực" là xong chuyện: “Nếu
một hay hai năm kể từ bây giờ mà Bắc Việt nuốt trọn Miễn
Nam Việt Nam thì chúng ta vẫn cứ có được một chính sách
ngoại giao vững vàng nếu điều đó được xem như là hậu quả
của sự bất lực của miền Nam.” ĐỀ cho ông Nixon yên tâm, Kissinger thêm: “Một năm sau, thưa Tổng thống, Việt Nam sẽ
là một bãi hoang vu. ”
Như đã để cập, TT Thiệu đã muốn đàm phán hòa bình
thẳng với Bắc Việt. Vào mùa Thu, 1971 khi gặp TT Thiệu lần
đầu tiên, chúng tôi cũng gợi ý là Mỹ sắp bỏ rồi, bởi vậy ông
nên sớm đi tìm một giải pháp như đề nghị hiệp thương với
Miễn Bắc ngay, để rồi từng bước tới thống nhất trong hòa
bình. Ông đồng ý ngay và chỉ thị phái đoàn Việt Nam ở Hòa
đàm Paris mang để nghị này lên bàn hội nghị. Trong bài diễn
văn vào địp bầu cử năm ấy, ông cũng mang để nghị này ra.
Sau đó chúng tôi đã được báo Washington Post đăng tải cả
một trang vào mục Øz//ook (Ngày Chủ Nhật, 29 tháng 9, 1972)
một bài về để tài “Hai Miễn Việt Nam là Bạn Đông phường
Buôn bán” (“The Two Vietnam as Partners In Trade”). Trong
bài tôi có nhắc tới đề nghị của ông Thiệu. Tôi đưa ông xem
bài này và ông rất đồng ý. Nhưng các giới chức ở Bộ Ngoại
giao Mỹ thì không đồng ý, cũng chỉ vì lập trường từ ban đầu:
“Hoa Kỳ sẽ tìm cách điều khiển bất cứ việc thương thuyết nào
và sẽ chống lại bất cứ cố gắng riêng rẽ nào của Miền Nam để
điều đình. ”
Sau này có lần tôi hỏi ông là đã ký Hiệp định Paris rồi mà
sao ông vẫn còn nói tới chính sách “Bốn Không?” Ông giải
thích: “Tôi chỉ nói bốn không chứ có bao giờ tôi nói 'bốn không
cả trăm phần trăm * đâu. Đó chỉ là một chiến lược để điều
đình. Khi điều đình, có thể là 70% cái không này, 30% cái
không kia. Điều đình thì phải còn có cái gì đó để điều đình
CHỦ.
Ngày 29 tháng 1, 1975, sau khi mất Phước Long, ký giả
Philip McComb (Washington Post) đặt câu hỏi tại sao cuộc
đàm phán chính trị ở La Celle St. Cloud (gần Paris) đã bị khựng
lại từ ngày tháng 4, 1974? Ông Thiệu nói ông sẵn sàng kêu
gọi và không đặt ra điều kiện nào để Chính phủ Cách Mạng
Lâm Thời tái nhóm họp với VNCH ngay để thương thảo hòa bình. “Làm sao dư luận thế giới cũng như ở Hoa Kỳ có thể nói rằng tôi là người ngăn cản hòa bình? Chúng tôi cần có hòa
bình ngay, càng sớm càng tốt...”
Ý kiến của ông Thiệu không được chú ý vì lộ trình hòa
bình đã được sắp xếp tại Washington. Cuối cùng, vào ngày 25
tháng 4, 1975 tức là chỉ còn 5 ngày nữa trước sụp đổ, khi có
những cố gắng đàm phán giữa chính phủ VNCH và Mặt Trận
Giải Phóng, Ngoại trưởng Kissinger còn đánh điện cho Đại sứ
Martin: “Tôi muốn ông hiểu rõ rằng việc thương thuyết về giải
pháp chính trị phải được thực hiện ở Paris.” (xem Chương
10).
Ông Thiệu rất ưu phiển về sự việc là chính Tổng thống
Nixon cũng đã chỉ trích ông là ngoan cố, cẩn trở hòa bình.
Ngày 29 tháng 11, 1972, trong một văn thư ông Thiệu viết cho
TT Nixon có câu: (13)
“Nơi đây, tôi muốn được nhắc lại một điều: đó là trong
bốn năm qua, Ngài và tôi đã có nhiều hành động và đưa
ra nhiều đề nghị về hòa bình. Tôi đã chấp nhận bao nhiêu
những nguy hiểm vì tình trạng bất ổn (có thể xẩy ra). Mỗi
lần làm như vậy, Ngài đều đã nói với tôi rằng đây là dậm
đường cuối cùng, ta không thể nhượng bộ hơn được nữa...
“Nhân dân Việt Nam không thể làm gì ít hơn là gửi tới
Ngài một cách hết sức chân thành và thẳng thắn quan
điểm của họ về vấn đề này...Vì họ sẽ được sống hay phải
chết tùy theo giải pháp đàm phán sắp được kết thúc. ”
Trân trọng
Nguyễn Văn Thiệu
Thế nhưng phân trần cũng vô ích. Khi kịch bản tới lúc kết
thúc thì màn phải hạ. Trong văn thư đề ngày 14 tháng 1, 1973,
Tổng thống Nixon cảnh cáo thẳng thừng là ông nhất định sẽ
phê chuẩn Hiệp định dù phải làm một mình, và
“Trong trường hợp đó, tôi sẽ công khai tố cáo chính phủ
của Ngài làm cản trở cho công cuộc vấn hôi hòa bình tại
Việt Nam... ”
Trân trọng
Richard M. Nixon
*kxx*x*%
© Trăn trở về 'chữ tín?
Nhiều người cho rằng ông Thiệu đã quá tin tưởng vào Mỹ.
Và có thể là chính ông cũng đã suy nghĩ lại và công nhận như
vậy, vì vấn để làm ông u uẩn nhất là sự phản bội của đồng
minh. Tin nhiều thì đau đớn nhiều! Một người đa nghi và khôn
ngoan như ông Thiệu thì ít nhất là từ cuối năm 1968, ông cũng
đã biết rằng trước sau rồi Mỹ cũng sẽ rút khỏi Miền Nam.
Nhưng có lẽ ông đã tiếp tục hy vọng, có thể nói là “bám víu,
hay theo như Phụ Tá Ngân, ông “câu giờ. Lý do là đã chẳng
còn sự lựa chọn nào khác. Là một tiểu quốc, một trong những
nước nghèo nhất thế giới, lại bị chiến tranh tàn phá, phải dựa
vào đồng minh từ hạt gạo tới viên đạn thì cũng khó mà đi ra
ngoài quỹ đạo. Vả lại, sự tin tưởng ấy cũng có căn bản:
e Tổng thống Johnson thì đã chứng minh sự cương quyết
ủng hộ Miền Nam bằng hành động: mang trên nửa triệu
quân vào để chiến đấu và tuyên bố như viện dẫn trên
đây: “Chúng tôi sẽ ở lại Miễn Nam bao nhiêu lâu còn
cần thiết.”
e Tổng thống Nixon thì chứng minh sự quyết tâm bằng
cả hành động, cả văn bản như đã đề cập (Chương 15).
Ông luôn thúc giục ông Thiệu phải tin tưởng: “Chúng
ta phải tin nhau hoàn toàn” (We must trust each other
fully). Khi ông Thiệu còn nghi ngờ thì ông Nixon mang
cả mạng sống người Mỹ ra mà trấn an: “Hoa Kỳ đã không kiên trì từ bao lâu nay, với sự hy sinh của bao
nhiêu mạng sống ngưới Mỹ, để thay đổi lập trường
vào mấy tháng chót của năm 1972... Nhân dân Mỹ biết
rằng Hoa Kỳ chẳng thể mua được hòa bình hay danh
dự, hoặc chuộc lại được những hy sinh của mình với
cái giá phải trả là bỏ rơi một đồng minh dũng cẩm.
Điều này tôi không thể làm và sẽ không bao giờ làm.”
******
Có thể là vì phải bám víu, phải câu giờ nên dù ông Thiệu
không muốn nhưng đã phải cố mà tin vào người đồng minh.
Ông đã bám víu như thế nào? Nhìn lại những hành động của
ông thì ta thấy:
e Khi ông biết chắc chắn là Mỹ sẽ rút, ông cố làm cho
việc rút quân tiến hành từ từ, chậm lại. Tại cuộc họp
Midway với TT Nixon, ông yêu cầu và được đồng ý là
tiến trình rút quân sẽ tùy thuộc vào ba yếu tố như đề
cập trên đây;
e_ Trong thực tế, quân đội Mỹ lại rút quá nhanh, nên ông
để nghị là Mỹ đóng lại ít nhất một lực lượng tối thiểu
(residual force) là ba bốn sư đoàn như ở Nam Hàn (lúc
đầu thì phía Mỹ luôn đồng ý như vậy);
e Khi đã rõ là không có cả một lực lượng tối thiểu, ông
xoay sang tranh đấu và đã thành công để có được những
cam kết dứt khoát về viện trợ tiếp tục và bảo đảm hòa
bình;
“ Vâng, có thể là tôi đã trông cậy vào Mỹ quá nhiều, đúng
như vậy, ” ông Thiệu nói với nữ ký giả Oriana Fallaci vào lúc
sắp ký kết Hiệp định Paris, “Nhưng đứng vào địa vị của tôi bà
cũng phải làm như vậy. Chúng tôi là một tiểu quốc, để giữ
được độc lập chúng tôi cần đến mọi thứ -từ quân viện tới kinh
viện. Thật đúng như thế, tôi trông cậy nhiều vào người Mỹ, và dù sao đi nữa, tôi vẫn còn trông mong ở họ. Nếu chúng tôi
không tin vào bạn của mình thì tin vào ai bây giờ? Người bạn
cũng như người vợ, cho tới lúc bỏ nhau, cho tới ngày phải ly dị
thì bắt buộc phải tin nhau. ”(14)
Nghe vậy, Fallaci bình luận: “Ông ta như chính biểu tượng
của một nước bị nghiền nát, khai thác, và làm nhục (crushed,
exploited and humiliated) do quyển lợi của những kẻ tạo nên
và phá hủy vận mệnh của những người khác như là một món
đồ chơi: đó là chiến lược toàn cầu của Tiến sĩ Kissinger. Trò
nhảy múa với Tầu, với Nga...”(15)
Cũng trong cuộc phỏng vấn với McComb vào cuối tháng
1, 1975 (như đã trích dẫn), ông Thiệu tâm sự:
“Chúng tôi đã lựa chọn, chúng tôi đã chọn để
đứng về phía tự do. Làm sao Thế giới Tự do
có thể bỏ rơi chúng tôi? ”
*******
Hai lần, một lần ở Dinh Độc Lập sau Pleiku và một lần tại
Luân Đôn, ông nói với chúng tôi “7e suis responsable mais
pas coupable” (Tôi có trách nhiệm nhưng không có tội). Chỉ
có lịch sử mới có thể phê phán một cách công bình về câu
này. Với những giải mật sẽ tiếp tục và khi mọi chuyện đều
ngã ngũ, lịch sử sẽ có thể phán xét Tổng thống Thiệu một
cách khắt khe về những gì ông làm cũng như những gì ông
không làm, về thành công cũng như thất bại.
Ngay bây giờ, chúng tôi có thể chắc chắn một điều: đó là
đối với ông, chỉ có lịch sử Việt Nam mới là quan trọng, còn
lịch sử Mỹ có viết gì về ông thì ông không để ý, như chính
ông đã viết trong bức thư cuối năm 1979 nhờ chúng tôi cải
chính trích dẫn về ông do tờ báo “NOW' (viện dẫn ở Lời Mở
Đầu). Ông chỉ nói tới cải chính những trích dẫn sai về cá nhân
ông và vấn đề Việt Nam, đặc biệt là về vấn đề “thuyền nhân”,
“còn những gì nó quote tôi dù trúng hay sai liên hệ đến Mỹ, tôi không quan tâm lắm. ”
Rồi khi để cập tới việc ông nên viết hồi ký, ông nói là
không muốn viết vì “Nếu fôi có viết hồi ký bằng tiếng Việt thì
cách này hay cách khác, họ cũng sẽ trích, dịch ra tiếng Anh...
Người Mỹ đã phản bội mình rồi, bây giờ đừng bêu xấu thêm
để họ còn cười cho nữa. ”
******
Người ta nói rằng ông Thiệu sinh đúng giờ Tý, tháng Tý,
năm Tý như vậy là tử vi tốt. Nhưng khi lên tivi đọc bài từ chức,
TT Thiệu tâm sự với đồng bào: “Trong suốt chín năm cầm
quyền từ Ủy Ban Lãnh Đạo Quốc Gia cho đến hai nhiệm kỳ
Tổng Thống, tôi chưa bao giờ có được một lúc nào sung sướng.
Năm nào cũng xấu, tháng nào cũng xấu, và giờ nào cũng
xấu. ”(16)
Về những u uẩn còn lại, tôi chẳng biết nói gì hơn để yên ủi
ông, chỉ nhấc lại câu chuyện về Tổng thống Kennedy. Ông
John F. Kennedy vừa lên ngôi vào tháng 1, 1961: cả thế giới
vỗ tay hoan hô, hết lời ca ngợi vị tổng thống trẻ tuổi, đẹp trai
lại tài ba. Nhưng chỉ ba tháng sau, ông bị thất bại trong vụ đổ
bộ Vịnh Con Heo (Bay of Pig, Cuba), dư luận - kể cả những
người trong chính phủ - đã tức khắc đổi chiều và chỉ trích ông
nặng lời. Ông Kennedy thản nhiên đáp lại:
“Victory has a hundred fathers and defeat 1s an orphan”
Tạm dịch:
“Lúc thắng thì có trăm cha,
Đến khi thất bại chỉ là mô côi. ”
(P463)
留言
張貼留言